The Federal Supreme Court has released the table of contents to volume 16.
Click the link below to download the file.
Federal Supreme Court Cassation Decisions Volume 16 Table of Contents DOWNLOAD
Those of you who have not read the previous notice by Ethiopian Legal Brief about a new on-line service in which you will be able to get immediate access to proclamations and regulations, please click HERE to get full information.
Ethiopian maid leaps to her death in south Lebanon | News , Lebanon News | THE DAILY STAR.
BEIRUT: An Ethiopian maid was killed Monday after jumping off the balcony of her employer’s house in south Lebanon in an apparent suicide, media reports said.
A graphic image showing the picture of the young woman was circulated on social media in the aftermath of the alleged suicide in the southern village of Zrarieh.
The circumstances of the maid’s death were vague. Future TV said woman was 20 years old, and that she jumped from the second floor of the building.
Numerous local and international organizations have established projects to try to protect migrant workers in Lebanon who face widespread abuse lack basic rights, according to human rights organizations.
The incident came two weeks after a migrant domestic worker was found hanged, and another jumped off the balcony of her employer’s home in Beirut but survived.
A week before that, another maid leapt to her death in southern Lebanon.
The incident comes less than a week after a maid leapt to her death in south Lebanon.
About 200,000 foreign domestic workers work in Lebanon under the much-criticized sponsorship system, which bounds the maid to the employer.
Human Rights Watch and other organizations have called on Lebanese authorities to address the “high levels of abuse and deaths” of maids in the country.
HRW in 2008 recorded an average of one maid death a week in Lebanon by unnatural causes, including suicides.
Here are some of the proclamation and regulations enacted during the month of August and September 2014.
Remember you can receive this and other up to date legislation through your email by becoming a member. Click HERE to get further information and details about registration.
Proclamations
Proclamation No. 839-2014 Classification of Cultural Heritage into National Regional Cultural Heritages Proclamation DOWNLOAD
Proclamation No. 861-2014 Higher Education (Amendment) Proclamation DOWNLOAD
Regulations
Regulation No. 310-2014 Ethiopian Toll Roads Enterprise establishment Council of Ministers Regulation DOWNLOAD
Regulation No. 312-2014 Investment Incentives and Investment Areas Reserved for Domestic Investors Council of Ministers (Amendment) Regulation DOWNLOAD
Regulation No. 313-2014 Ethiopian Investment Board and the Ethiopian Investment Commission Establishment Council of Ministers Regulation DOWNLOAD
Regulation No. 315-2014 Adama Science and Technology University Establishment Council of Ministers (Amendment) Regulation DOWNLOAD
Regulation No. 316-2014 Ethiopian Water Works Construction Enterprise Establishment Council of Ministers Regulation DOWNLOAD
በስራ ላይ የሚደርስ አደጋ–የሰበር ውሳኔዎች ዳሰሳ
1. መግቢያ
በአሰሪና ሰራተኛ ግንኙነት ዋነኛ ከሚባሉት የአሰሪ ግዴታዎች ውስጥ አንዱ ከስራው ጋር በተያያዘ የሰራተኛውን ደህንነትና ጤንነት ለመጠበቅና ከአደጋ ለመከላከል የሚያስፈልጉትን እርምጃዎች ሁሉ መውሰድ ይገኝበታል፡፡ ግዴታው በአዋጁ አንቀጽ 12(4) ላይ በጥቅሉ የተቀመጠ ሲሆን በአንቀጽ 92 ላይ ደግሞ ግዴታዎቹ በዝርዝር ተቀምጠው ይገኛሉ፡፡ በእርግጥ ከሙያ ደህንነት፤ ጤንነትና የስራ አካባቢ ጋር በተያያዘ ግዴታ የተጣለው በአሰሪው ላይ ብቻ ሳይሆን በሰራተኛውም ላይ ጭምር ነው፡፡ (አዋጅ ቁ. 377/96 አንቀጽ 13(4) (5) እና አንቀጽ 93)
ሰራተኛው ሆነ አሰሪው በህግ የተጣለባቸውን ግዴታ ቢወጡም ያልተጠበቀ አደጋ መድረሱ አይቀሬ ነው፡፡ በስራ ላይ በሚደርስ አደጋ ሰራተኛው ጉዳት ሲደርስበት የአሰሪና ሰራተኛ ህጉ ጉዳት የደረሰበት ሰራተኛ እንደ ጉዳቱ መጠን እንዲካስ ከሞተም በስሩ የነበሩ ጥገኞች ክፍያ እንዲከፈላቸው በአሰሪው ላይ ግዴታ ይጥላል፡፡
ህጉ በፍርድ ቤቶች ተፈጻሚ ሲደረግ በስራ ላይ የሚደርስ አደጋ ትርጉምና የተፈጻሚነቱ ወሰን፤ የአሰሪው ኃላፊነት፤ የአካል ጉዳት ምንነትና መጠን፤ የጉዳት መጠን ደረጃ እና የካሳ ስሌት በተመለከተ የህግ ትርጉም የሚሹ ጥያቄዎች ይነሳሉ፡፡ ይህ ዳሰሳም የሰበር ችሎት በስራ ላይ የሚደርስ አደጋን በተመለከተ በምን መልኩ የህግ ትርጉም እንደሰጠ የሚቃኝ ይሆናል፡፡
2. የአሰሪው ኃላፊነት
2.1. በጥፋት ላይ ያልተመሰረተ ኃላፊነት
በህጉ አነጋገር በሰራተኛው ላይ በስራ ላይ የሚደርስ አደጋ የደረሰበት መሆኑ እስከተረጋገጠ ድረስ ለአደጋው መድረስ የአሰሪው ጥፋት መኖሩን ማሳየት አስፈላጊ አይደለም፡፡ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 96(1) ላይ እንደተመለከተውም አሰሪው ጥፋት ባይኖረውም ሰራተኛው በስራ ላይ ሳለ ለሚደርስበት ጉዳት ኃላፊ ነው፡፡ ከዚህ ጋር በተያያዘ ሰበር ችሎት በሰ/መ/ቁ. 47807 (ቅጽ 9) እንዳለው የአሰሪው ኃላፊነት በጥፋት ያልተመሰረተ ጥብቅ (strict) ስለሆነ ካሳ ጠያቂው ወገን ጉዳት የደረሰበት መሆኑን ማሳየት ብቻ እንጂ ከዚህ አልፎ የጉዳት አድራሹን ወይንም የአሰሪውን የአእምሮ ሁኔታ (state of mind) ማስረዳት አይጠበቅበትም፡፡
ይሁን እንጂ አሰሪው ኃላፊ ለመሆን በመጀመሪያ ደረጃ በህጉ ትርጓሜና አነጋገር በስራ ላይ የደረሰ አደጋ ወይም በስራ ምክንያት የሚመጣ በሽታ መኖር አለበት፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 68138 ቅ13)
2.2. ከኃላፊነት ነጻ ስለሚያደርጉ ምክንያቶች
በስራ ላይ የሚደርስ አደጋ የደረሰው በሰራተኛው ጥፋት ከሆነ በተለይም ሰራተኛው በስራው ላይ ሰክሮ ከነበረ እንዲሁም መስከሩን ተከትሎ ስራ እንዳይሰራ ከአሪው ትዕዛዝ ተሰጥቶት ይህንኑ በመተላለፍ አደጋ የደረሰበት እንደሆነ አሰሪው ኃላፊነት የለበትም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 67201 ቅ13)
ሰራተኛው በስራ ላይ አደጋ ደርሶበት የጉዳት መጠኑን በሐኪሞች ቦርድ ከተረጋገጠ በኋላ ተሽሎት ድሮ ሲሰራ የነበረው ስራ መስራት መቀጠሉ አሰሪውን ከኃላፊነት ነጻ አያደርገውም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 43370 ቅ8)
2.3. የአሰሪው ከውል ውጨ ተጠያቂነት
ሰራተኛው በስራ ላይ እያለ ለሚደርስበት ጉዳት የአሰሪው ኃላፊነት በጥፋት ላይ ያልተመሰረተ ስለመሆኑ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ አንቀጽ 96(1) ተደንግጎ ይገኛል፡፡ ይህም ማለት አሰሪው ጥፋት ባይኖርበትም ሰራተኛ በስራ ላይ ሆኖ ጉዳት እስከደረሰበት ድረስ በአዋጁ መሰረት የመካስ ኃላፊነት አለበት፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ሰራተኛው በአሰሪው ጥፋት የተነሳ በስራ ላይ የሚደርስ ጉዳት ሲደርስበት አግባብ ባለው ህግ መሰረት ካሳ የመጠየቅ መብቱ እንደተጠበቀ ነው፡፡ የአሰሪው ጥፋት ሲኖር ሰራተኛው መብቱን የሚጠይቅበት አግባብ በአሰሪና ሰራተኛ ህጉ በግልጽ አልተመለከተም፡፡ በሰ/መ/ቁ. 80343 (ቅ15) አንድ ሰራተኛ በስራ ላይ እያለ ለደረሰበት ጉዳት ካሳ እንዲከፈለው በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ አንቀጽ 96(1) መሰረት አሰሪውን በጥፋት ላይ ባልተመሰረተ ኃላፊነት ከሶና አስፈርዶ ክፍያ ከተቀበለ በኋላ በዚያው ጉዳት የአሰሪውን ጥፋት መሰረት በማድረግ የጉዳት ካሳ ክፍያ እንዲከፈለው ከውል ውጭ ኃላፊነት መሰረት በተጨማሪ እንዲከፈለው በፍትሐብሔር ችሎት ክስ ማቅረብ ይችላል? የሚለው ጥያቄ በሰበር ችሎት ተመርምሯል፡፡ ይሁን እንጂ በሰበር ችሎት ለጥያቄውም አሉታዊ ምላሽ ሰጥቷል፡፡
የሰበር ችሎት በውሳኔው ላይ እንዳሰፈረው አንድ ሰራተኛ በስራ ላይ እያለ ለደረሰበት ጉዳት የአሰሪና ሰራተኛ ህጉን መሰረት አድርጎ ክስ አቅርቦ ከተፈረደለትና ካሳ ከተቀበለ በኋላ በድጋሚ ያንኑ ጉዳት በሚመለከት በጥፋት ላይ በተመሰረተ ኃላፊነት የጉዳት ካሳ ክፍያ ከውል ውጪ ባለው ህግ ድንጋጌዎች መሰረት በፍትሐ ብሔር ችሎት ታይቶ እንዲወሰንለት የሚያቀርበው ክስ ተገቢነት የለውም፡፡ ምክንያቱም ጉዳዩ በሌላ አኳኋንና መልክ ይዞ ቢሆንም አስቀድሞ ውሳኔ እንዳገኘ የሚቆጠር ነው፡፡
3. በስራ ላይ የሚደርስ አደጋ ትርጉም
• በስራ ላይ የደረሰ አደጋ አለ ለማለት ሁለት ቅድመ-ሁኔታዎች መሟላት አለባቸው፡፡ ይኸውም አንደኛ ሰራተኛው ስራውን በማከናወን ላይ ሳለ ወይም ከስራው ጋር ግንኙነት ባለው ሁኔታ ወይም ስራውን ለማከናወን ባደረገው ጥረት ምክንያት ጉዳት የደረሰ ስለመሆኑ መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ ሁለተኛ የምክንትና ውጤት ግንኙነት (proximate cause and effect relationship) መኖር አለበት፡፡ ስለሆነም ሰራተኛው ስራውን በማከናወን ላይ ሳለ ቢሆንም በተፈጥሯዊ ምክንያት የሞት አደጋ የደረሰበት እንደሆነ አሰሪው ኃላፊነት የለበትም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 47807 ቅጽ 9)
• በአሰሪው መጓጓዣ አደጋ ሲደርስ አደጋው ከስራ መልስ ወይም ወደ ስራ ሲኬድ መሆን አለበት፡፡ ከስራ ቦታ ውጪ በመሄድ ላይ የደረሰ አደጋ በስራ ላይ የደረሰ አደጋ ባለመሆኑ አሰሪው ኃላፊነት የለበትም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 68138 ቅ13)
• መስሪያ ቤቱ ለሰራተኞች አገልግሎት እንዲሰጥ በመደበው መጓጓዣ የሚለው የህጉ አነጋገር ሰራተኞች በጋራ የሚጠቀሙበትን ሰርቪስ ብቻ ሳይሆን ለሰራተኛው ለስራ ጉዳይ በግሉ የተሰጠውን መጓጓዣም ይጭምራል፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 61717 ቅ13)
• አሰሪው ድርጅት ለሰራተኞች አገልግሎት እንዲሰጥ በመደበው መጓጓዣ አደጋ ሲደርስ አደጋው በስራ ላይ እንደደረሰ ተቆጥሮ አሰሪው ኃላፊነቱን ይወስዳል፡፡ አሰሪው የመደበው የመጓጓዣ አገልግሎት አደጋው የደረሰበት በአሰሪው ስር ባለ ሌላ ሰራተኛ ወይም ሌላ ሶስተኛ ወገን ከሆነ አሰሪው ለተጎጂው ሰራተኛ የጉዳት ካሳ ኃላፊነት የሌለበት ስለመሆኑ አያሳይም፡፡ ሶስተኛ ወገኖች ለአደጋው ያደረጉት አስተዋጽኦ ለአሰሪው መከላከያ ሊሆን አይችልም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 36194 ቅጽ 8)
4. የአካል ጉዳት ትርጓሜ
በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 99(1) የአካል ጉዳት ማለት የመስራት ችሎታ መቀነስን ወይም ማጣትን በሚያስከትል ሁኔታ በስራ ላይ የሚደርስ ጉዳት እንደሆነ ፍቺ ተሰጥቷል፡፡ በዚህ ድንጋጌ የመስራት ችሎታ መቀነስ የሚለው አገለላጽ ወሰኑ በትክክል አልተመለከተም፡፡ የመስራት ችሎታ መቀነስ ሲባል ሰራተኛው ሲሰራ የነበረውን ስራ የመስራት ችሎታ መቀነስ ነው? ወይስ ሰራተኛው ወደፊትም በሌላ የስራ መስክ ተሰማርቶ ለመስራት ያለውን ችሎታ መቀነስን ያጠቃላል?
ለዚህ ጥያቄ ምላሽ ለመስጠት የሰበር ችሎት የድንጋጌውን የእንግሊዝኛ ቅጂ መሰረት በማድረግ ከመረመረ በኋላ ትርጉም ሰጥቶታል፡፡ በዚሁ መሰረት የመስራት ችሎታ መቀነስ ማለት ሰራተኛው ይሰራ የነበረውን ስራ ለመስራት የሚያስችለውን የተወሰነ ችሎታውን ብቻ የሚመለከት ሳይሆን በአጠቃላይ ወደፊትም ሰራተኛው በሌሎች የስራ መስኮች ተሰማርቶ ሌሎች ስራዎችንም ለመስራት የሚያስችለውን ችሎታ (capacity to work) የሚመለከት ነው፡፡ ስለሆነም በስራ ላይ በሚደርስ አደጋ የደረሰበት ሰራተኛ የጉዳት መጠኑ በሐኪሞች ቦርድ ተረጋግጦ ማስረጃ ከተሰጠው በኋላ ተሽሎት ቀድሞ ሲሰራ የነበረውን ስራ ያለምንም ችግር መስራት ቢቀጥልም ጉዳቱ ወደ ፊት በሌላ የስራ መስክ ተሰማርቶ ለመስራት ያለውን ችሎታ የሚቀንስበት በመሆኑ ከአሰሪው ካሳ የማግኘት መብት ይኖረዋል፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 43370 ቅ8)
5. የአካል ጉዳት መጠን ደረጃ
ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ለመባል የጉዳት መጠኑ በሀኪሞች ቦርድ 100% መሆኑን ማሳየት አስፈላጊ አይደለም፡፡ ስለሆነም የጉዳት መጠኑ ከ100% በታች ስለመሆኑ ከሐኪሞች ቦርድ ማረጋገጫ ቢቀርብም ጉዳቱ ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ተብሎ ሊመደብ ይችላል፡፡ በሰ/መ/ቁ. 49273 (አመልካች አቶ ደረጀ ውለታው እና ተጠሪ ዋሊያ ሌዘርና ሌዘር ፕሮዳክትስ ኃ/የተ/የግ/ማ) በስር ፍርድ ቤት ከሳሽ የነበሩት አመልካች በስራ ላይ በደረሰ አደጋ የቀኝ እጃቸው አራት ጣቶችና የግራ እጃቸው ሶስት ጣቶች ተቆርጠዋል፡፡
የጉዳት መጠኑን አስመልክቶ የሐኪሞች ቦርድ የጉዳት መጠኑ 65% መሆኑን የገለጸ ሲሆን ክሱ የቀረበለት የፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በአመልካች ላይ የደረሰው ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት በመሆኑ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 109(3)(ሀ) መሰረት የአምስት ዓመት ደመወዛቸው ብር 24900 (ሃያ አራት ሺ ዘጠኝ መቶ ብር) እንዲከፈላቸው ውሳኔ ሰጥቷል፡፡
በውሳኔው ቅር በመሰኘት በመልስ ሰጭ የይግባኝ አቤቱታ የቀረበለት የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በሐኪሞች ቦርድ የተለጸውን የጉዳት መጠን መሰረት በማድረግ የጉዳት ካሳው በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 109(3)(ለ) መሰላት እንዳለበት በማተት አመልካች የአምስት ዓመት ደመወዛቸው በ65% ተባዝቶ ብር 16185 (አስራ ስድስት ሺ አንድ መቶ ሰማንያ አምስት ብር) እንዲከፈላቸው የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ በማሻሻል ውሳኔ ሰጥቷል፡፡
በመቀጠልም ስሌቱ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 109(3)(ሀ) ሊሆን እንሚገባውና የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈጸመበት መሆኑን በመግለጽ አመልካች የሰበር አቤቱታ አቅርበዋል፡፡ በዚህ ጉዳይ ላይ መሰረታዊው ጭብጥ የአካል ጉዳት መጠኑ እንደመሆኑ የሰበር ችሎቱ በአመልካች ላይ የደረሰው የጉዳት መጠን ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ነው ወይስ ዘላቂ ከፊል የአካል ጉዳት በሚል ጭብጥ በመመስረት የግራ ቀኙን ክርክር መርምሯል፡፡
የሰበር ችሎቱ መዝገቡን መርምሮ ለህጉ ማለትም ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት አወሳሰን በተመለከተ በተለምዶ በስር ፍርድ ቤቶች ህጉ ተፈጻሚ ሲደረግ የነበረበትን መንገድ የሚቀይርና ፈር-ቀዳጅ ሊባል የሚችል ትርጉም ሰጥቷል፡፡ ይኸውም በአብዛኛዎቹ ፍርድ ቤቶች የጉዳት መጠንን ለመወሰን መሰረት ይደረግ የነበረው ከሐኪሞች ቦርድ የሚሰጠውን ማስረጃ ሲሆን ከዚህ አንጻር የሰበር ችሎቱ እንዳለው በሐኪሞች ቦርድ ጉዳት የሚለካው ከአጠቃላይ የሰውነት ሁኔታ ጋር በማነጻጸር እንጂ የደረሰው ጉዳት ከመስራት ችሎታ ጋር ተነጻጽሮ አይደለም፡፡
ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 110(2) አነጋገር ጉዳት የደረሰበት ሰራተኛ ማናቸውም ደመወዝ የሚያስገኝ ስራ ለመስራት የሚከለክለው የማይድን በስራ ላይ የሚደርስ ጉዳት ነው፡፡ ስለሆነም በሐኪሞች ቦርድ ማስረጃ የጉዳት መጠኑን ከ100% የሚያንስ ቢሆንም እንኳን በሰራተኛው ላይ የደረሰው ጉዳት ማናቸውንም ስራ የሚከለክለው ከሆነ የጉዳት መጠኑ ዘላቂ መሉ የአካል ጉዳት ነው፡፡ የአካል ጉዳት ሙሉና ከፊል ተብሎ የሚከፈለው ከመስራት ችሎታ ጋር በማነጻጸር እንጂ ከአጠቃላይ ከሰውነት አካል ጉድለት ጋር ተነጻጽሮ አይደለም፡፡ በዚሁ መሰረት የከፍተኛው ፍርድ ቤት ተሽሮ የስር ፍርድ ቤት ውሳኔ ጸንቷል፡፡
6. የጉዳት ካሳ አሰላል
6.1. የመንግስት የልማት ድርጅት ሰራተኛ—በጡረታ የተሸፈነና የመድን ዋስትና ያልተገባለት ሲሆን
በመንግስት የልማት ድርጅት ውስጥ ተቀጥሮ የሚሰራ ሰራተኛ በስራ ላይ አደጋ ሲደርስበት ድርጅቱ የመድን ሽፋን ካልገባ የካሳ መጠኑን ለመወሰን ተፈጻሚ የሚሆነው በመንግስት ሰራተኞች የጡረታ አዋጅ ላይ የተመለከተው የካሳ መጠን ነው፡፡ ይህ የሰበር ውሳኔ ሲሰጥ ጡረታን በተመለከተ ተፈጻሚነት የነበረው ህግ አዋጅ ቁጥር 345/95 ነው፡፡ በውሳኔው ላይ እንተመለከተው በአዋጁ አንቀጽ 33 መሰረት ጉዳት ለደረሰበት ሰራተኛ የሚከፈለው የካሳ መጠን ሰራተኛው ጉዳት ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈለው የነበረው መደበኛ የወር ደመወዝ 45% በአምስት ዓመት ተባዝቶ የሚገኘው ሂሳብ በሰራተኛው ላይ በደረሰው ጉዳት በመቶኛ ተባዝቶ የሚገኘው መጠን ነው፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 43370 ቅጽ 8)
6.1.1. ማስታወሻ
በአሁኑ ወቅት ፀንቶ ያለው የመንግስት ሰራተኞች ጡረታ አዋጅ ቁጥር 714/2003 ሲሆን የጉዳት ካሳ መጠኑን በተመለከተ ማሻሻያ ተደርጓል፡፡ ማሻሻያው ግን የሰራተኛውን ጥቅም በሚያስጠብቅ መልኩ ሳይሆን በጣም በሚጎዳ መልኩ የተደረገ ነው፡፡
ይህን ለመረዳት መጀመሪያ የቀድሞውን አዋጅ ቁጥር 345/95 ከአሰሪና ሰራተኛ ህግ ጋር ማነጻጸር ያስፈልጋል፡፡ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ መሰረት ሰራተኛው ከዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ያነሰ ጉዳት ሲደርስበት የሚከፈለው ካሳ የአምስት ዓመት ደመወዙ በደረሰበት ጉዳት በመቶኛ ተባዝቶ የሚገኘው መጠን ነው፡፡ ለምሳሌ ከጉዳቱ በፊት አንድ ሺ ብር ደመወዝ ሲከፈለው የነበረ በግለሰብ ወይም በግል ድርጅት ውስጥ ተቀጥሮ የሚሰራ ሰራተኛ በስራ ላይ በሚደርስ አደጋ 30 ፐርሰንት የአካል ጉዳት ሲደርስበት የሚከፈለው የካሳ መጠን 1000 ሲባዛ በ12 ሲባዛ በአምስት ሲባዛ በ30/100 =18000 ብር ነው፡፡
ተመሳሳይ ደመወዝ ኖሮት ተመሳሳይ የጉዳት መጠን የደረሰበትና የመድን ሽፋን በሌለው የመንግስት የልማት ድርጅት ውስጥ የሚሰራ ሰራተኛ በአዋጅ ቁጥር 345/95 አንቀጽ 33 መሰረት የሚከፈለው የካሳ መጠን ደግሞ 1000 ሲባዛ በ12 ሲባዛ በአምስት ሲባዛ በ45/100 ሲባዛ 30/100 = 8100 ብር ነው፡፡
ከንጽጽሩ እንደምንረዳው በመንግስት የልማት ድርጅት ውስጥ የሚሰራው ሰራተኛ በግለሰብ ወይም በግል ድርጅት ተቀጥሮ ከሚሰራው ሰራተኛ በ55% ያነሰ ካሳ ያገኛል፡፡ ከላይ በተሰጠው ምሳሌ ላይ የግል ሰራተኛው ብር 18000 ክፍያ ሲያገኝ የመንግስት የልማት ድርጅት ሰራተኛው ግን የሚያገኘው ከዚህ እጅጉን ያነሰ ማለትም 8100 ብር ብቻ ነው፡፡
በመንግስት የልማት ድርጅቶች ላይ የሚታየው ልዩነት (discrimination) እና የልዩነቱ መስፋት የሚያሳዝንና የህግ ማሻሻያ የሚያስፈልገው ስለመሆኑ ግልጽ ቢሆንም አዲሱ የጡረታ አዋጅ አዋጅ ቁጥር 714/2003 ግን ልዩነቱን እዚህ ግባ የማይባል ከፊል ማሻሻያ ብቻ በማድረግ የቀድሞውን አዋጅ ግድፈት ሳያርመው ቀርቷል፡፡
በአዋጅ ቁጥር 714/2003 አንቀጽ 38(1) ላይ እንደተመለከተው ከአስር በመቶ ያላነሰ ከስራ የመጣ ጉዳት ደርሶበት ስራ ለመስራት የሚችል ከሆነ የጉዳት ዳረጎት በአንድ ጊዜ የሚከፈለው ሲሆን መጠኑም በአንቀጽ 39 ላይ እንደተመለከተው ሰራተኛው ጉዳት ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈለው የነበረው የወር ደመወዙ በ47 በመቶ ተባዝቶ የሚገኘው ሂሳብ በ60 ከተባዛ በኋላ እንደገና በደረሰበት ጉዳት በመቶኛ ተባዝቶ የሚገኘው መጠን ነው፡፡
ስሌቱን ይበልጥ ለመረዳት ከላይ በተሰጠው ምሳሌ አንጻር እናያለን፡፡ ስለሆነም 30 በመቶ የአካል ጉዳት የደረሰበትና ከአደጋው በፊት ብር 1000 ደመወዝ ሲከፈለው የነበረ የመድን ሽፋን በሌለው የመንግስት የልማት ድርጅት ውሰጥ ተቀጥሮ ሲሰራ የነበረ ሰራተኛ በስራ ላይ አደጋ ሲደርስበት በአዋጅ ቁጥር 714/2003 መሰረት ሊያገኘው የሚችለው ካሳ 1000 ሲባዛ በ47 ፐርሰንት ሲባዛ በ60 እንደገና ሲባዛ በ30 ፐርሰንት = 8460 ብር ነው፡፡
ከቀድሞው አዋጅ ቁጥር 345/95 ጋር ሲተያይ በአዋጅ ቁጥር 714/2003 የተደረገው ማሻሻያ ብዙም ለውጥ የሚያመጣ አይደለም፡፡ በምሳሌው መሰረት ሰላሳ ፐርሰንት የአካል ጉዳት የደረሰበት ሰራተኛ በአዋጅ ቁጥር 345/95 መሰረት 8100 ብር ካሳ የሚያገኝ ሲሆን በበአዋጅ ቁጥር 714/2003 ደግሞ 8460 ብር ያገኛል፡፡ ልዩነቱ 360 ብር ብቻ ነው፡፡
መሰረታዊው ቁምነ ነገር በማሻሻያው የተደረገው የጭማሪ መጠን አይደለም፡፡ ከመነሻው ያልተጠበቀ አደጋ ደርሶ ለሰራተኛው በሚከፈለው ካሳ ላይ የመንግስትና የግል ብሎ ልዩነት መፍጠር ልዩነት ለመፍጠር ከመፈለግ የተፈጠረ ልዩነት ካልሆነ በስተቀር የሚያሳምን ቀርቶ የሚያከራክር ምክንያት እንኳን ሊቀርብበት የሚችል አይደለም፡፡ ስለሆነም ከቁንጽል ማሻሻያ ባለፈ ሙሉ በሙሉ ለውጥ ሊደረግበትና ከግል ሰራተኛች ጋር ተመሳሳይ የሆነ የካሳ መጠን በህግ ሊደነገግ ይገባል፡፡
6.2. የመንግስት የልማት ድርጅት ሰራተኛ—በጡረታ የተሸፈነና የመድን ዋስትና የተገባለት ሲሆን
ጉዳት የደረሰበት የመንግስት ልማት ድርጅት ሰራተኛ በጡረታ የተሸፈነ ሆኖ በአሰሪው የመድን ዋስትና የተገባለት ከሆነ የጉዳት ካሳው የሚወሰነው በመድን ሽፋኑ መሰረት ነው፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 65427 ቅጽ 11) በዚህ ጉዳይ አመልካች ተጠሪን ጨምሮ ሰራተኞቹ ለሚደርስባቸው ጉዳት የመድን ዋስትና ገብቷል፡፡ ተጠሪ ደግሞ በስራ ላይ በሚደርስ አደጋ 7% የአካል ጉዳት ደርሶባቸዋል፡፡ አመልካችም በገባው የመድን ዋስትና መሰረት ለአመልካች ካሳ ከፍሏል፡፡ ይሁን እንጂ ተጠሪ የተከፈለኝ ክፍያ ከደረሰብኝ ጉዳት ያነሰ ነው በሚል በፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት በአመልካች ላይ ክስ አቅርበው የኢትዮጵያ መድን ድርጅትም ወደ ክርክሩ ጣልቃ ገብቷል፡፡ ፍርድ ቤቱም ክሱን ውድቅ በማድረጉ ተጠሪ ይግባኝ ለከፍተኛው ፍርድ ቤት አቅርበው ፍርድ ቤቱም መዝገቡን መርምሮ የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሽሮ የሚከተለውን ውሳኔ ሰጥቷል፡፡
በአዋጅ ቁጥር 377/96 109(1) ድንጋጌ መሰረት ለሰራተኛ የሚከፈል የጉዳት ካሳ አሰሪው በገባበት የመድን ዋስትና ተፈጻሚ ይሆናል ተብሎ የተገለጸው የመንግስት ሰራተኞችን የሚመለከት መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ በ1ኛ መልስ ሰጨ (በአሁን አመልካች) እና 2ኛ መልስ ሰጭ (የኢትዮጵያ መድን ድርጅት መካከል የተደረገው የመድን ሽፋን ውል ህግ ሆኖ የሚገዛው ሁለቱን ተዋዋይ ወገኖች እንጂ ይግባኝ ባይ (የአሁን ተጠሪን) የውሉ ተገዢ ለማድረግ ሙሉ በሙሉ የሚያስገድድ አይደለም፡፡
ፍርድ ቤቱ ይህን ካለ በኋላ የአሁን አመልካች በአዋጅ ቁጥር 377/96 109(3)(ለ) መሰረት ቀሪውን ካሳ እንዲከፍል ፍርድ ሰጥቷል፡፡
ይሁን እንጂ የሰበር አቤቱታ በአመልካች የቀረበለት የሰበር ችሎት ለክርክሩ ተፈጻሚነት ያለው ህግ አዋጅ ቁጥር 377/96 109(3)(ለ) ሳይሆን 109(1) እንደሆነ በመግለጽ የመጀመሪያ ፍርድ ቤትን ውሳኔ አጽንቶ የከፍተኛውን ፍርድ ቤት ውሳኔ ሽሮታል፡፡
ችሎቱ በውሳኔው ላይ እንዳሰፈረው በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 109(1) መሰረት የመንግስት ልማት ድርጅት አሰሪ በሰራተኛው ላይ ለደረሰው ጉዳት ካሳ የሚከፍለው በገባበት የመድን ዋስትና ወይም በመንግስት የጡረታ ህግ መሰረት ሲሆን ይህ ሊቀየር የሚችለው አሰሪውና ሰራተኛው በህብረት ስምምነታቸው በተቃራኒ ተስማምተው እንደሆነ ብቻ ነው፡፡ በተጠቀሰው ድንጋጌ መሰረት የጡረታ ህግ ተፈጻሚ የሚሆነው የመድን ዋስትና ሽፋን ሳይኖር ሲቀር ነው፡፡
6.2.1. ማስታወሻ
ምንም እንኳን የሰበር ችሎት በሰ/መ/ቁ. 65427 የሰጠው ውሳኔ በአግባቡ ቢሆንም ለውሳኔው መሰረት በሆነው የህግ ድንጋጌ ላይ ያለው ችግር ግን ሳይነሳ የሚታለፍ አይደለም፡፡ ከላይ እንዳየነው ለሰራተኞቹ የመድን ዋስትና ባልገባ የመንግስት የልማት ድርጅት ውስጥ የሚሰራ ሰራተኛ በስራ ላይ አደጋ ሲደርስበት ተፈጻሚ በሚሆነው የጡረታ ህግ መሰረት የሚያገኘው የጉዳት ካሳ በግለሰብ ወይም በግል ድርጅት ተቀጥሮ ተመሳሳይ የጉዳት ደረጃ ከደረሰበት ሰራተኛ የጉዳት ካሳ ክፍያ እጅጉን ያነሰ ነው፡፡ ይህ የተጋነነ ልዩነት የመድን ሽፋን በሚኖርበት ጊዜም የሚታይ ነው፡፡ በሰ/መ/ቁ. 65427 አንሶብኛል በሚል ክስ ያቀረቡት ተጠሪ ለክሳቸው መሰረት የሚሆን ህግ ባይኖርም ገዝፎ የሚታይ እውነት ግን አለ፡፡ ይኸውም ተጠሪ በመድን ሽፋኑ መሰረት የተከፈላቸው ብር 7500 (ሰባት ሺ አምስት መቶ ብር) ሲሆን በግለሰብ ወይም በግል ድርጅት ተቀጥረው ተመሳሳይ የጉዳት መጠን ቢደርስባቸው ኖሮ በአዋጅ ቁጥር 377/96 ካሳው የሚሰላው በአንቀጽ 109(3)(ለ) በመሆኑ ተጨማሪ ብር 8649 ብር (ስምንት ሺ ስድስት መቶ አርባ ዘጠኝ ብር) ያገኙ ነበር፡፡ በመርህ ደረጃ ሲታይ የመድን ሽፋን መኖሩ ለሰራተኛው የበለጠ ዋስትና መሆን ሲገባው አሰሪውን መጥቀሚያ ሆኗል፡፡ ስለሆነም የልማት ድርጅት ለሰራተኞቹ የመድን ዋስትና ሲገባ አነስተኛው የጉዳት ካሳ መጠኑ በአንቀጽ 109(3)(ለ) የተመለከተው መሆን እንዳለበት በሚደነግግ መልኩ ህጉ መሰረታዊ ለውጥ ሊደረግበት ይገባል፡፡
6.3. የጉዳት ክፍያ—በመንግስት የጡረታ ህግ ላልተሸፈኑ ሰራተኞች
በመንግስት የጡረታ ህግ ላልተሸፈኑ ሰራተኞች የጉዳት ክፍያ አሰላል በአዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 109(3) ላይ የተመለከተ ሲሆን ድንጋጌውም የህግ ትርጉም በማይፈልጉ መልኩ በግልጽ ተቀምጧል፡፡ የጉዳት ክፍያው የአካል ጉዳት መጠንን መሰረት ያደረገ እንደመሆኑ ጭብጥ ሆኖ ሊነሳ የሚችለው የጉዳት መጠኑን በመወሰን ላይ እንጂ የጉዳት ክፍያ መጠኑን በመወሰን አይደለም፡፡ በመሆኑም በአንቀጽ 109(3)(ሀ) መሰረት የጉዳት መጠኑ ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ከሆነ የክፍያ መጠኑ የሰራተኛው የዓመት ደመወዝ በአምስት ተባዝቶ የሚገኘው መጠን ነው፡፡ የጉዳት መጠኑ ከዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት በታች ከሆነ ደግሞ ክፍያው በአንቀጽ 109(3)(ሀ) ላይ የተመለከተው ሆኖ ከአካል ጉድለት ደረጃው ጋር ተመጣጣኝ የሆነ ክፍያ ይሆናል፡፡ [አንቀጽ 109(3)(ለ)] በሌላ አነጋገር የክፍያ መጠኑ የሰራተኛው የዓመት ደመወዝ ሲባዛ በአምስት ሲባዝ የአካል ጉዳት በመቶኛ ሲባዛ የሚገኘው መጠን ይሆናል፡፡
እዚህ ላይ ልብ ማለት ያለብን ግን የአካል ጉዳት መጠን ከመቶ ፐርሰንት ማነሱ ብቻውን የጉዳት መጠኑ ከዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት መጠን በታች መሆኑን የሚያሳይ አለመሆኑን ነው፡፡ በሰራተኛው ላይ የደረሰው ጉዳት በመቶኛ ሲቀመጥ ከመቶ ፐርሰንት በታች ቢሆንም ጉዳቱ ሰራተኛውን ምንም ዓይነት ስራ እንዳይሰራ የሚያደርገው ከሆነ ሙሉ ዘላቂ የአካል ጉዳት ተብሎ ሊፈረጅ ይችላል፡፡ ለምሳሌ በሰ/መ/ቁ. 49273 ቅጽ 9 ላይ በሰራተኛው ላይ የደረሰው የአካል ጉዳት መጠን 65% ቢሆንም ጉዳቱ ሙሉ ዘላቂ የአካል ጉዳት ነው ሲል ሰበር ውሳኔ ሰጥቶ ክፍውም በዚሁ መሰረት ተሰልቷል፡፡ (የበለጠ ለመረዳት ከላይ ስለየአካል ጉዳት መጠን ደረጃሌቀረበውን ዳሰሳ ይመልከቱ)
6.4. የጉዳት ክፍያን በርትዕ ስለሚወሰንበት ሁኔታ
በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ ላይ የጉዳት ካሳ ክፍያ በርትዕ ስለሚወሰንበት ሁኔታ በግልጽ አልተመለከተም፡፡ ይሁን እንጂ በአመልካች የኦሮሚያ መንገዶች ባለስልጣን እና ተጠሪ አቶ ግርማ ወዮሳ መካከል በነበረው ክርክር (ሰ/መ/ቁ. 60464 ቅጽ 11) የሰበር ችሎቱ ተጠሪ የሚገባውን የክፍያ መጠን በርትዕ ወስኖታል፡፡
የጉዳዩ አመጣጥ እንደሚከተለው ነው፡፡ ተጠሪ ስራ በመስራት ላይ እያለ ድንጋይ ወድቆበት ሁለት የእግሮቹ ጣቶች በመቆረጣቸው ዘላቂ የአካል ጉዳት ደርሶበታል በሚል ክሱ የቀረበለት የግራር ጃርሶ ወረዳ ፍርድ ቤት ብር 57442.66 (ሃምሳ ሰባት ሺ አራት መቶ አርባ አራት ብር ከ66 ሳንቲም) እንዲከፈለው ውሳኔ ከሰጠ በኋላ አመልካች የይግባኝ አቤቱታ ለኦሮሚያ ዞን ሰሜን ሸዋ ዞን ፍርድ ቤት አቅርቦ ፍርድ ቤቱ የስር ፍርድ ቤት ውሳኔ ጉድለት የለበትም በሚል አቤቱታውን ውደቅ አድርጎታል፡፡ በመቀጠልም አመልካች የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት ተፈጽሞባቸዋል በሚል የሰበር አቤቱታ ለኦሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ቢያቀርብም ችሎቱ ግራ ቀኙን ካከራከረ በኋላ የስር ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ አጽንቶታል፡፡
በመጨረሻም አመልካች ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር አቤቱታ ያቀረበ ሲሆን በዋናነት ያቀረበው መከራከሪያም ተጠሪ ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉድለት የደረሰበት ስለመሆኑ የህክምና ማስረጃው ስለማያስረዳ በዚሁ መልኩ ክፍያ እንዲፈጸም በስር ፍርድ ቤት የተሰጠው ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈጸመበት ነው የሚል ነው፡፡
ችሎቱ ጉዳዩን ሲመረምር በስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ ላይ በተጠሪ ላይ ደረሰ የተባለውን የአካል ጉዳት እና ቀረበ የተባለውን ማስረጃ በተመለከተ የተምታታ እንደሆነ ገልጿል፡፡ ተጠሪንም በችሎት አስቀርቦ የደረሰበትን ጉዳት በተመለከተ ግንዛቤ ወስዷል፡፡ ተጠሪ በችሎት ሲታይ ብሎም ስለደረሰበት ጉዳት ሲያስረዳ ጉዳት የደረሰበት የግራር ጃርሶ ወረዳ ፍርድ ቤት በውሳኔው ላይ እንዳሰፈረው ተጠሪ የተቆረጠው ሁለት የእግሮቹ ጣቶቹ ሳይሆን የግራ እጁ ሁለት ጣቶች ናቸው፡፡ እግሩም ላይ ስብራት ደርሶበታል፡፡ ከመዝገቡ ጋር የተያያዘው ከሐኪሞች ቦርድ የተሰጠው ማስረጃም ጉዳቱ ተጠሪ የገለጸውን የሚደግፍ ነው፡፡ ሆኖም ቦርዱ የጉዳት መጠኑን በፐርሰንት ከማስቀመጥ ይልቅ ተጠሪ በደረሰበት ጉዳት ምክንያት ድሮ ሲሰራ የነበረውን የአናጺነት ስራ መስራት እንደማያስችለው በመግለጽ ማስረጃ ሰጥቷል፡፡
የሰበር ችሎቱም የአካል ጉዳት መጠኑን በተመለከተ በስር ፍርድ ቤት መዝገብ ውስጥ ያሉትን ማስረጃዎች መሰረት በማድረግ በተጠሪ ላይ የደረሰው የአካል ጉዳት ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉደት ሳይሆን ጊዜያዊ የአካል ጉዳት እንደሆነ ድምዳሜ ላይ ደርሷል፡፤
የክፍያ መጠኑን በተመለከተም ችሎቱ በውሳኔው ላይ እንዳሰፈረው ክፍያው የሚወሰነው በአሰሪና ሰራተኛ አዋጀ አንቀጽ 109(3)(ለ) እንደሆነ ካመለከተ በኋላ በዚህ ድንጋጌ ላይ ተመጣጣኝ በሚል የተቀመጠውን ቃል ሰፋ አድርጎ በመተርጎም ተጠሪ በርትዕ 24000 (ሃያ አራት ሺ ብር) እንዲከፈለው ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ በውሳኔው ላይ “ሕጉ እንዲህ ዓይነት ነገር ሲያጋጥም የካሳውን መጠን በርትዕ መሰረት አይቶ መወሰን ስለሚፈቅድ…” የሚል ሐተታ ይገኝበታል፡፡ የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ በስራ ላይ ለደረሰ አደጋ ክፍያ በርትዕ እንዲወሰን የሚፈቅድ መሆኑ አከራካሪ ቢሆንም የተጠሪ ጉዳይ ሶስት ፍርድ ቤቶች አልፎ ሰበር ደርሶ እንደገና የጉዳት መጠኑ በሐኪሞች ቦርድ እንዲወሰን መዝገቡን ጉዳዩን መጀመሪያ ላየው ፍርድ ቤት መመለሱ ከፍትሕ አንጻር ተገቢነት የሌለው ነው፡፡
7. ስለጥገኞች
7.1. የጥገኞች ትርጉም
• ጥገኞች የሚለው ቃል ከሟች የምግብ፤ የመጠለያ፤ የልብስና ለጤናው አጠባበቅ አስፈላጊ የሆኑ ነገሮችን እንዲሟላላቸው የሚጠይቁትን ወገኖች የሚመለከት ስለመሆኑ ተንዝበናል፡፡ ስራ ሰርቶ ማስተዳደር የሚችልና ችግረኛ መሆኑ በቅድሚያ ያልተረጋገጠበት ወገን የሟች ሰራተኛ ባል ወይም ሚስት በመሆኑ ብቻ የጉዳት ካሳ የሚያገኝበት ምክንያት አይኖርም፡፡ ከጉዳት ካሳ ዓላማ ጋርም አንድ ላይ ይሄዳል ተብሎ አይታሰብም፡፡ ስለሆነም የሟች ሰራተኛ ባል ወይም ሚስት መተዳደሪያ የሚሆነው በቂ ሀብት ካለው ጥገኛ ሊባል አይችልም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 36194 ቅጽ 8)
• የህብረት ስምምነቱ በስራ ላይ በሚደርስ የሞት አደጋ ካሳው ለወራሾች ይከፈላል ቢልም በአሰሪና ሰራተኛ አዋጁ አንቀጽ 110(1) ከተመለከቱት ጥገኞች ውጪ ከሆኑ የካሳ ክፍያ አያገኙም፡፡ (ሰ/መ/ቁ. 72645 ቅጽ 13)
7.2. ለጥገኞች የሚከፈል ካሳ ስሌት
አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 110 ንኡስ አንቀጽ 3 በመንግስት ሰራተኞች ጡረታ ህግ ላልተሸፈኑ ሰራተኞች ጥገኞች የሚሰጠው የካሳ መጠን የሰራተኛው የዓመት ደመወዝ በአምስት ተባዝቶ የሚገኘው ክፍያ እንደሆነ የሚደነግግ ሲሆን ክፍያው ለነዚህ ጥገኞች የሚከፋፈልበትን ሁኔታም ለሶስት በመክፈል ድርሻቸውን ይወስናል፡፡ በዚሁ መሰረት ለሟች ሰራተኛ ባል ወይም ሚስት ሃምሳ በመቶ፤ አካለመጠን ላላደረሱ የሟች ልጆች ለእያንዳንዳቸው አስር በመቶ እንዲሁም በሟች ሰራተኛ ድጋፍ ይረዱ ለነበሩ የሟች ወላጆች ለእያንዳንዳቸው አስር በመቶ ይከፈላል፡፡ የሟች ሰራተኛ ወላጆች በህይወት ካሉና ሶስት ልጆች ካሉት እንዲሁም አንደኛው ተጋቢ በህይወት ካለ ለልጆች በጠቅላላው ሰላሳ በመቶ ለሁለቱም ወላጆች በድምሩ ሃያ በመቶ እንዲሁም ለባል/ሚስት ሃምሳ በመቶ ተከፍሎ ጠቅላላ ድምሩ አንድ መቶ ፐርሰንት ስለሚሆን ክፍያውን በመሸንሸን ረገድ ችግር አይገጥምም፡፡ በተጨማሪም በአንቀጽ 110(4) መሰረት የጥገኞች ቁጥር ሲቀንስና ሲጨምርም የክፍፍሉ መጠን መቶ በመቶ እስኪሆን ድረስ ከእያንዳንዱ ጥገኛ ላይ በመጠኑ ይቀነሳል ወይም ለእያንዳንዱ ጥገኛ ድርሻ ክፍፍሉ መቶ በመቶ እስኪሆን ድረስ ይጨምራል፡፡
ይህ እንዳለ ሆኖ ሟች አንድ ጥገኛ ብቻ ትቶ የሞተ እንደሆነ ክፍፍሉ በምን መልኩ እንደሚፈጸም ጥያቄ ያስነሳል፡፡ ከዚህ ጋር በተያያዘ በአመልካች የህጻን ዮናታን ነጋ ተሻገር ሞግዚት እና በተጠሪ አቶ አበራ ለገሰ (ሰ/መ/ቁ. 40529 ቅጽ 9) መካከል በነበረው ክርክር የሰበር ችሎት የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ አንቀጽ 110(3) እና 110 (4) ድንጋጌዎች ከመረመረ በኋላ የሚከተለውን ውሳኔ በመስጠት የክፍያ ስሌቱን በተመለከተ ለህጉ ትርጉ ሰጥቷል፡፡
“በስራ አደጋ የሞተ ሰራተኛ ትቶት ያለፈው ጥገኛ አንድ ብቻ በሚሆንበት ጊዜ ሊከፈል የሚገባው የካሳ መጠን የጠቅላላውን አሰር መቶኛ ሳይሆን ሙሉውን መቶ ፐርሰንት ነው፡፡
HAPPY NEW YEAR TO ALL
Just like last year 2014 was again a wonderful blogging year.
On January 18/2015 chilot.me will celebrate its 4th year.
Here is a brief summary of chilot.me by the numbers
Total Views by year
Thanks to those of you who:
Special Thanks to:
1-Alem Taye (from US) for solving one of the critical problems of my blog.
Alem Taye upgraded the available space of the blog from 5 Gb to 25 Gb continiously for the last three years.Thanks a lot
2- Dr. Richard J.Wentzell Dean of Hararamaya University, College of Law for renewing my domain
Here is the 2014 annual summary report for chilot.me
The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2014 annual report for this blog.
Here’s an excerpt:
The Louvre Museum has 8.5 million visitors per year. This blog was viewed about 1,000,000 times in 2014. If it were an exhibit at the Louvre Museum, it would take about 43 days for that many people to see it.
Click here to see the complete report.
The Federal Supreme Court has released Cassation decisions volume 16.
Click the link below to download the file.
Customs Proclamation No.859-2014
20th Year No. 82 ADDIS ABABA 9th December, 2014
Ethiopian city bans smoking in public places | Capital News.
Source: CAPITAL NEWS
Ethiopia, Jan 13 – An Ethiopian city has banned smoking in public places with fines more than an average monthly wage, the first city in the country to do so, reports said Tuesday.
The decision by the northeastern city of Mekele, capital of the Tigray region, makes smoking illegal in bars, restaurants, schools and hospitals, as well as outdoors in stadiums and during religious festivals.
Advertising tobacco is also banned, Ethiopian media reported.
Fines have been set at $50 for individuals and $150 for owners of bars or restaurants, a stiff punishment in a country where average monthly salaries are less than $40, according to the World Bank.
Ethiopia’s parliament last year voted to ban smoking in public places to combat tobacco-related diseases, but the law had not been enforced until now.
Nearly one in 10 young Ethiopians smoke, according to the World Health Organization.
ብዙዎቻችሁ የEthiopian Legal Brief ጎብኚዎች wordpress.com ላይ በላልበልሃ የሚል ብሎግ እንዳለኝ የምታውቁ ይመስለኛል፡፡ ሆኖም ከስራ ብዛትና በቀላሉ ኢንተርኔት ከማግኘት ችግር የተነሳ ከጊዜ ወዲህ በላልበልሃ ላይ ብሎግ ማድረግ አቁሜያለው፡፡ በቅርቡም ለብሎጉ ጎብኚዎችና subscribers በይፋ በማሳወቅ ብሎጉን delete ለማድረግ አስቤያለው፡፡ ጽሁፎቹን ያላነበቡና በድጋሚ ለማንበብ የሚፈልጉ እንደሚኖሩ በመረዳት የተወሰኑትን Ethiopian Legal Brief ላይ አወጣቸዋለው፡፡
የሚከተሉት የችሎት ገጠመኞችና ቀልዶች ከፊሎቹ በላልበልሃ ላይ የወጡ ሲሆን የተቀሩት አዲስ ናቸው፡፡ የህግ ሰዎች! እስቲ ትንሽ ዘና እንበል፡፡
የችሎት ገጠመኞች
ቅርንጫፍ የሌለው ባንክ
ምስክሩ የምስክርነት ቃሉን በእውነት ለመስጠት ቃለ-መሃላ ፈጽሞ ከዳኛው ፊት ለፊት ተቀመጠ፡፡ ዳኛውም ስም ዕድሜ አድራሻ ከጠየቁት በኋላ ቀጣዩን ጥያቄ አቀረቡለት፡፡
ስራ?
ምስክር – ባንክ
ዳኛ – የትኛው ባንክ?
ምስክር – አይ አይደለም ጌታዬ! እኔ እቺ የቆርቆሮ ባንክ ነው የምሰራው፡፡
ቻርጅ እና ቻርጀር
በሞባይል ስልክ ስርቆት ተጠርጥሮ ክስ የቀረበበት አንድ ግለሰብ በቀጠሮው ቀን ፍርድ ቤት ሲቀርብ ዳኛው ‹‹ቻርጁ ደርሶሃል?›› ሲሉ ይጠይቁታል፡፡ ምን ያለበት ምን አይችልም እንዲሉ የዳኛውን ጥያቄ በወጉ ያልተረዳው ተከሳሽ “የምን ቻርጀር?” እኔ የወሰድኩት ሞባይል ብቻ ነው” በማለት ፈጣን ቃሉን ሰጥቷል፡፡
መከላከያ በችሎት
በአንድ ወቅት በወንጀል የተፈረደበት አንድ ደንበኛ ይግባኝ እንዳቀርብለት ጠይቆኝ ስለጉዳዩ የበለጠ ለመረዳት አንዳንድ ጥያቄዎች አቀረብኩለት፡፡ ትንሽ ማውራት እንጀመርን የተከሰሰበትን ድርጊት በበቂ ሁኔታ የሚያስተባብሉ የሰነድና የሰው ማስረጃ እንዳሉት ተረዳሁ፡፡ ይሁን እንጂ ፍርዱን ሳነበው ተከላከል የሚል ብይን ከተሰጠበት በኋላ መከላከያ እንዳለው ሲጠየቅ “የለኝም” ብሏል::
እኔም ይህ ሁሉ በቂ ማስረጃ እያለው ለምን መከላከያውን እንዳላቀረበ በጣም ተገርሜ መከላከያ እንዲያቀርብ ዕድል የተሰጠው መሆኑን ጠየቅኩት፡፡
እሱም “አዎ መከላከያ አለህ? ሲለኝ የለኝም” ብያለው
የባሰ በመገረም “ለምን?” ብዬ ጠየቅኩት::
“መከላከያ ሲል መከላከያ ሰራዊት መሰለኛ!”
የችሎት ቀልዶች
ተከሳሽ– “ክቡር ፍርድ ቤት ሌላ ተከላካይ ጠበቃ እንዲሾምልኝ እጠይቃለሁ::”
ዳኛ– “ምንድነው ምክንያትህ?”
ተከሳሽ– “ይሄኛው ተከላካይ ጠበቃ የኔን ጉዳይ ችላ ብሎታል፡፡
ዳኛ– ወደ ተከላካይ ጠበቃ ዞረው “እህ ለተከሳሹ ቅሬታ የምትለው ነገር አለህ?”
ተከላካይ ጠበቃ– “ኧ!? ምን አሉኝ? ይቅርታ ጌታዬ እየሰማሁ አልነበረም፡፡”
* * * * * * * * * *
ዳኛው ተከሳሹን “ፍርድ ቤት ተከላካይ ጠበቃ እንዲያቆምልህ ትፈልጋለህ?” ሲሉ ይጠይቁታል
ተከሳሽ –“አይ በራሴ ብከራከር እመርጣለሁ፡፡ የቀረበበኝ ክስ እኮ በጣም ከባድ ነው!”
* * * * * * * * * *
በአንድ የአስገድዶ መድፈር ወንጀል ክስ ዐቃቤ ህጉ ዳኛውን “ጌታዬ ይህ ድርጊት የተፈጸመው ተስተናጋጅ ጢም ብሎ በሞላበት ሬስቶራንት ውስጥ ነው፡፡” ብሎ መናገር ሲጀምር በነገሩ የተደመሙት ዳኛ “በእኔ ተሞክሮ ግን ይህን መሰል ድርጊቶች የሚፈጸሙት ተስተናጋጅ በሌለበትና ሬስቶራንቱ ዝግ በሚሆንበት ጊዜ ነው፡፡” ሲሉት ዐቃቤ ህጉ ነገረኛ ቢጤ ነበረና “አይ ጌታዬ! እኔ እንኳን እንደዛ ዐይነት ተሞክሮ የለኝም!” በማለት የተከበሩት ዳኛ ላይ አላግጦባቸዋል፡፡
* * * * * * * * * *
ዳኛው የተምታታ ክርክር እያቀረበ ሃሳቡ አልጨበጥ ያላቸውን ጠበቃ “ያንተን ክርክር ጭራውን እንኳን ለመያዝ አቅቶኛል፡፡ በአንዱ ጆሮ ገብቶ በሌላኛው ይወጣል” ይሉታል፡፡ ጠበቃውም የሚሸነፍ ዓይነት አልነበረምና “ጌታዬ በመሀል ሆኖ የሚያቆመው ነገር ምን አለ?” ሲል መልሶላቸዋል፡፡
* * * * * * * * * *
ከግራ ወደቀኝ እየተመላለሰ ባለማቋረጥ ለረጅም ጊዜ ክርክሩን በማቅረብ ላይ ያለ አንድ ሞቅ ያለው ጠበቃ በንግግሩ መሀል ቆም ብሎ “እየተከተሉኝ ነው ጌታዬ?” ሲል ዳኛውን ይጠይቃቸዋል፡፡ ዳኛውም “አዎ በቅርበት እተከተልኩህ ነው፡፡ ግን ግራ የገባኝ ነገር ወዴት ነው የምትሄደው?” በማለት መልሰው በነገር ጠቅ አድርገውታል፡፡
(ይህ ጽሁፍ ከዓመታት በፊት ማክዳ በምትባል መጽሔት ወጥቶ የነበረ ሲሆን አሁን ካለው ህግ አንጻር ተቃኝቶ በድጋሚ ቀርቧል፡፡)
ከዓመታት በፊት በአገራችን ሳምንታዊ የግል ጋዜጣ ላይ እንዲህ የሚል ማስታወቂያ ወጥቶ አይቻለሁ ‹‹እባካችሁ እርዱኝ አንዱ ኩላሊታችሁን ለግሱኝ›› የለግሱኝ ጥሪው ህይወት ማዳን እስከሆነ ድረስ ማስታወቂያው በተለየ መልኩ አትኩሮታችንን ላይስብ ይችላል፡፡ ግን ማስታወቂያው በስተመጨረሻው ላይ ማጠቃለያ መልዕክትም አለው፡፡ ‹‹ኩላሊቱን ለግሶ ህይወቴን ላዳነልኝ ግለሰብ ወሮታውን እከፍላለሁ፡፡›› የክፍያው መጠን ባይገለጽም በማስታወቂያው ላይ የቀረበው ጥያቄ ‹ነፃ› ወይም ‹ልግስና› ስላለመሆኑ ድምዳሜ ላይ መድረስ አይከብድም፡፡ ልግስናም ተባለ ሌላ ስያሜ ተሰጠው ለሚሰጠው ነገር በልዋጩ የሚከፈል ዋጋ እስካለ ድረስ የውሉ ዓይነት ከስጦታ ውል ወደ ሽያጭ ውል ይሸጋገራል፡፡
አሁን ላይ ቢሆን ኖሮ ይህን መሰሉ ማስታወቂያ በህግ የተከለከለ በመሆኑ የጋዜጣው ባለቤትም ደፍሮ አያወጣውም፡፡ በማስታወቂያ አዋጅ ቁጥር 759/2009 በአንቀጽ 6(1)(ሀ) እንደተመለከተው የማንኛውም ማስታወቂያ ይዘት ህግና ስነ-ምግባርን የማይጻረር መሆን አለበት፡፡ አዋጁ በአንቀጽ 7 ላይ ህግና ስነ-ምግባርን የሚጻረሩ በማለት ከፈረጃቸው የማስታወቂያ ይዘቶች አንዱ የሕብረተሰቡን አካላዊና አእምሯዊ ጤንነት ወይም ደህንነት ለጉዳት የሚያጋልጥ ድርጊት እንዲፈጸም የሚያነሳሳ ማስታወቂያ ነው፡፡ ስለሆነም ማስታወቂያው ከዚህ ውስጥ የሚመደብ እንደመሆኑ ክልከላ ተደርጎበታል፡፡ ክልከላውን መተላለፍ የወንጀል ድርጊት ሲሆን ከብር 20ሺ በማያንስና ከብር 150ሺ በማይበልጥ የገንዘብ መቀጮ ያስቀጣል፡፡ [የማስታወቂያ አዋጅ ቁጥር 759/2009 አንቀጽ 34(1)(ሐ)]
ትኩረቴ በማስታወቂያ አዋጁ ላይ ሳይሆን ከሰውነት አካል ሽያጭ በተለይም ከኩላሊት ሽያጭ ጋር በተያያዘ የህግና የስነ-ምግባር ጉዳዮችን መዳሰስ ይሆናል፡፡ ኩላሊታችንን ብንሸጠውስ? ምን ችግር አለው?
ኩላሊትን ጨምሮ የሌሎች የሰውነት አካላት ሽያጭ ከህግና ከሥነ-ምግባር አንፃር ያስከትሉት ውዝግብና ንትርክ በአሁኑ ወቅት ጡዘት ላይ የደረሰ ቢሆንም ድርጊቱ ከተጀመረና ከተጧጧፈ ግን ከ20 ዓመት በላይ ሆኖታል፡፡ በተለይ የኩላሊት ሽያጭ ሻጩ ከመሞቱ በፊት የሚደረግ ግብይት በመሆኑና ወሰን ሳይገድበው በየአህጉሩ በፍጥነት እየተስፋፋ በመሆኑ የየአገሪቱ የህክምና ባለሙያዎች፤ የፓርላማ አባላትና ሌሎች በጉዳዩ ያገባናል የሚሉ ደጋፊና ተቃዋሚ ወገኖች ግራ ቀኝ ይዘው ክርክራቸውን እየጧጧፉት ነው፡፡
የኩላሊት ገበያውም ከቀን ወደ ቀን እየደራ ኩላሊትም እየተቸበቸበ ይገኛል፡፡ በህንድ፣ በደቡብ አሜሪካ፣ በሩሲያ፣ በአውሮፓና በአረብ አገራት ኩላሊት ከሰውነት የአካል ክፍልነት ወደ ሸቀጥነት እየተቀየረ የመምጣቱ ሁኔታ ድርጊቱ ስር የሚሰድና ወደፊትም መግቻ ቁልፍ ለማግኘት አዳጋች የሚያደርገው ይመስላል፡፡ በተለይ አንዲት የህንድ መንደር ከሞላ ጎደል ሁሉም ነዋሪዎቿ አንድ ኩላሊታቸውን ሸጠው በአንዱ ብቻ የሚኖሩበት በመሆኑ ‹የኩላሊት ቀጠና› (kidney district) የሚል ስያሜ ልታገኝ ችላለች፡፡
የህጉን አቋም ስንመለከት በብዙ አገሮች የሰውነት ክፍሎችን መሸጥ ሆነ መግዛት በግልጽ የተከለከለ ነው፡፡ በአገራችን አሁን ባለው የወንጀል ህግ መሰረት ገንዘብ አሊያም ጥቅም ለማግኘት ብሎ የሰውነት አካልን መስጠት ሆነ በተጎጂው ፈቃድ መውሰድ ሁለቱም በወንጀል ያስቀጣሉ፡፡ በወንጀል ህጉ አንቀጽ 573(1) እንደተመለከተው ገንዘብ አሊያም ጥቅም ለማግኘት ብሎ የሰውነት አካልን መስጠት እንዲሁም ከሞት በኋላ የሰውነት ክፍልን ለሌላ ሰው ወይም ድርጅት ለማስተላለፍ መስማማት በቀላል እስራት ወይም በመቀጮ ያስቀጣል፡፡
ቅጣቱ በሰጪ ላይ ቀላል ሲሆን በተቀባዩ ላይ ግን ህጉ የሚያስቀምጠው ቅጣት ከበደ ያለ ነው፡፡ በዚሁ መሰረት ገንዘብ አሊያም ጥቅም ለማግኘት በተበዳዩ ፍቃድ የሰውነት አካልን መውሰድ ተጎጂው እያለ ከሆነ ከአምስት ዓመት እስከ አስር ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት የሚያስቀጣ ሲሆን ከተበዳዩ ሞት በኋላ ከሆነ ደግሞ ከአምስት አመት በማይበልጥ ጽኑ እስራት ያስቀጣል፡፡ [የወንጀል ህግ ቁጥር 573(2)]
በተመሳሳይ መልኩ በፍትሕብሔር ህግ ቁጥር 18 ላይ እንደተመለከተው ሙሉ አካልነትን /integrity of the body/ የሚያቃውስ ማንኛውም የሰውነት ክፍሎች ላይ የሚፈፀም ተግባር የተከለከለ ነውው፡ በሌላ አነጋገር አንዲት ሴት ፀጉሯን ቆርጣ ብትሸጥ ወይም ደም ብትለግስ ፀጉሩም ጊዜውን ጠብቆ ስለሚያድግና ደሙም ከ48 ሰዓታት በኋላ ስለሚተካ ሙሉ አካልነትን የሚያቃውስ ተግባር ባለመሆኑ የተፈቀደ ነው፡፡ ከሁለት ኩላሊቶች መካከል አንደኛው ተቆርጦ ቢወጣ ግን ምንም እንኳን ከባድ የሚባል የጤና ቀውስ ባያስከትልም አንድ ሰው በተፈጥሮ ሊኖረው የሚገባውን አካላዊ መዋቅር የሚቃረን በመሆኑ የሽያጭ ድርጊቱም በአንቀጽ 18 መሰረት የተከለከለ ነው፡፡ በውል ህጋችን አንቀጽ 1678 (ለ) እና 1716(ሀ) መሰረት አንድ ውል ህጋዊ ውጤት እንዲኖረው የውለታው ጉዳይ ህጋዊና ሥነ-ምግባርን የማይቃረን መሆን እንዳለበት በመደንገጉ በኩላሊት ሻጭና ገዢ መካከል የሚደረገው ውል ዋጋ አልባ እንደሆነ ይቀራል፡፡
በፍትሐብሔር ህጉ በጥቅል ከተቀመጠው በተጨማሪ የአካላት ክፍሎችና ህብረ-ሕዋሳት ልገሳና ሽያጭ በተመለከተ ቁጥጥር የሚያደርግ ህግ እስካሁን በቀጥታ በህግ አውጪው የወጣ ባይሆንም የምግብ፤ የመድሃኒትና የጤና ክብካቤ አስተዳደርና ቁጥጥር አዋጅ ቁጥር 661/2001ን ለማስፈጸም የወጣው የምግብ፤ የመድሃኒትና የጤና ክብካቤ አስተዳደርና ቁጥጥር የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 299/2006 ይህን ጉዳይ አስመልክቶ ዝርዝር ድንጋጌዎችን ይዟል፡፡ በዚሁ መሰረት በደንቡ አንቀጽ 59 ንዑስ አንቀጽ 2 እንደተመለከተው አንድ ሰው በህይወት ዘመኑ ወይም ህይወቱ ካለፈ በኋላ የአካል ክፍሎቹንና ህብረ-ህዋሳቱን በልገሳ ለማስተላለፍ ሆነ በምንም መልኩ እንዳይወሰዱ ለመከልከል ያልተገደበ ነጻነት ተሰጥቶታል፡፡
ይህም ማለት የአካል ክፍሎችንና ህብረ-ህዋሳትን በሕይወት ዘመን ወይም ከሞት በኋላ ለሌላ ሰው ወይም ድርጅት በሽያጭ ማስተላለፍ ሆነ ለማስተላለፍ መስማማት ክልከላ የተደረገበት [ደንብ ቁጥር 299/2006 አንቀጽ 59 ንዑስ አንቀጽ 5] ቢሆንም ያለምንም ወሮታ ሆነ ክፍያ ከሆነ ግን “እሰጣለው” የሚለው የተስፋ ቃል በህግ ተቀባይነት ተሰጥቶታል፡፡ የአካል ክፍሎችንና ህብረ-ህዋሳትን ለመለገስ የሚሰጠው የተስፋ ቃል ተስፋ ሰጪው በህይወት ባለበት በማንኛውም ጊዜ ሊሽረው መብት አለው፡፡ የመሻሩ ውጤት ለጋሹ ከግዴታ ነጻ የሚያደርገው ሲሆን ተለጋሹ በተሰጠው የተስፋ ቃል ተነሳሰስቶ ላደረገው ወጪ ሁሉ (በተለይ የተስፋ ቃሉ በክፉ ልቦና የተሰጠ ከሆነ) ለጋሹ ካሳ የመክፈል ግዴታ ተጥሎበታል፡፡ [ደንብ ቁጥር 299/2006 አንቀጽ 59 ንዑስ አንቀጽ 3 እና 4]
አንድ ሰው ህጋዊ በሆነ የተስፋ ቃል የአካል ክፍሎችን ወይም ህብረ-ህዋሳትን ከሌላ ሰው ማግኘቱ በራሱ ሰውነት ላይ ወዲያኑ በህክምና ንቅለ-ተከላ (transplantation) ሊደረግለት ይችላል ማለት አይደለም፡፡ ደንብ ቁጥር 299/2006 አንቀጽ 59 ንዑስ አንቀጽ 1 ላይ እንተመለከተው የአካል ክፍሎችና ህብረ-ህዋሳት ንቅለ-ተከላ ማከናወን የሚቻለው የተቀባዩን ህይወት ለማቆየት ወይም የሰውነት አቋሙን ለማስተካከል ሌላ የተሻለ አማራጭ መንገድ የማይገኝ መሆኑ በሕክምና ቦርድ ሲረጋገጥ ነው፡፡
በሌሎች ብዙ አገራት የኩላሊት ሽያጭ በህግ የተከለከለ ተግባር ሲሆን በተወሰኑት ደግሞ በወንጀል ጭምር የሚያስቀጣ ድርጊት ነው፡፡ አሁንም ቢሆን ግን በሁለት ጎራዎች መሃል ለሙግትና ክርክር መንስዔ የሚሆነው ጥያቄ እየተነሳ የጦፈ ክርክር እየተደረገበት ይገኛል፡፡ ኩላሊት በህጋዊ መንገድ መሸጥ አለበት ወይስ የለበትም? ከወደ እንግሊዝና ህንድ አካባቢ ለዚህ ጥያቄ የሚሰጡት መልሶች በየራሳቸው ጠንካራ እና ሚዛን የሚደፉ ናቸው፡፡ የኩላሊት ሽያጭን የሚደግፉ ወገኖች ድርጊቱ የሁለትዮሽ ጠቀሜታ እንዳለው ይገልፃሉ፡፡ ‹‹በአንድ በኩል በኩላሊት እጦት ሊሞት የነበረው ግለሰብ ከሞት ይተርፋል፡፡ በሌላ በኩል በከፋ ድህነት ውስጥ ሲማቅቅ የነበረው ግለሰብ ጤናው ሳይቃወስ አንደኛው ኩላሊቱን በመሸጥ ከድህነት ቀንበር በቀላሉ ይቀቃል›› ይህን ይመስላል የሚያቀርቡት ሃሳብ፡፡ ከዚህ ሃሳባቸው ተነስተው የሚደርሱበት ድምዳሜም ድርጊቱ ሥነ-ምግባርን የማይፃረር እግዜርም የሚወደው ስራ እንደሆነ ነው፡፡ የአንድ ኩላሊት የገበያ ዋጋ እስከ እስከ አምስት ሺ ዶላርና ከዛም በላይ የሚደርስ ሲሆን በእርግጥም ይህ ገንዘብ የደሃን ህይወት በከፊል ሊቀይር ይችላል፡፡
ከዚህ ሃሳብ በተቃራኒ የተሰለፉት ወገኖች ከሰው ልጅ ሰብዓዊ ክብር አንፃር ለገንዘብ ብሎ የተከበረውን የሰው ልጅ የሰውነት አካል መሸጥ አስነዋሪነቱን በማስረገጥ ድርጊቱን አምርረው ይቃወማሉ፡፡ ደጋፊዎች ባይጠፉም በርካታ ሐኪሞችም ድርጊቱ በህክምና ሥነ-ምግባር ተቀባይነት እንደሌለው በመግለጽ ተቃውሞአቸውን አሰምተዋል፡፡ ከተቃዋሚዎች ጎራ ክፉኛ ነቀፌታ የገጠመው ኩላሊት በገንዘብ ይሸጥ መባሉ ብቻ ነው፡፡ እስከ አሁን ድረስ በፈቃደኝነት የተመሰረተ ነፃ የኩላሊት ልገሳ ወይም ስጦታ ውግዘት አልገጠመውም፡፡ ሽያጩን ግን ‹‹የሰው ልጅን ክብር የሚያቆሽሽ›› በሚል ነው የሚገልጹት፡፡ የአገራችን ህግም ቢሆን የሰው ህይወትን ለማዳን ኩላሊትን ሆነ ሌላ የሰውነት አካልን በነጻ መስጠት ወይም መለገስ በወንጀልነት አይፈርጀውም፡፡
ሌላው ተደጋግሞ የሚሰማው ስሞታ ከኩላሊት ሽያጭ የሚገኘው ገንዘብ በአግባቡ ለባለኩላሊቶች አለመድረሱና ህይወታቸውንም አለመለወጡ ነው፡፡ የኩላሊት ሽያጭ ከተፈቀደ ‹‹የኩላሊት ዘረፋ ወንጀል›› በእጅጉ እንደሚባባስ ስጋታቸውን የገለፁም አልጠፉም፡፡ ይሁን እንጂ አፈፃፀሙና አተገባበሩ በመንግስት ቁጥጥር ስር በሚሆን የገበያ ስርዓት ህጋዊ መንገድ መዘርጋት ሊፈጠር ለሚችለው ስጋትና ችግር ፍቱን መፍትሄ እንደሆነ በመግለጽ የኩላሊት ሽያጭ ደጋፊዎች ችግሩን ያጣጥሉታል፡፡ ወንጀሉ በዚሁ መልኩ የሚወገድ አለመሆኑን በመጥቀስም ህጋዊነት ብቸኛው መፍትሄ እንደሆነ ለማሳመን ይጥራሉ፡፡ የኩላሊት ሽያጭ ደጋፊዎች በሽያጩ ሂደት ከባለኩላሊቱ ይልቅ በመሃል የሚንሳፈፉ ሶስተኛ ወገን ደላሎች ይበልጥ ተጠቃሚዎች እንዳይሆኑ የሚቀርበውን ስጋት በተመሳሳይ መልኩ ህጋዊ የመቆጣጠሪያ ስልት በመቀየስና አፈፃፀሙን በበላይነት የሚመሩ ድርጅቶችን በማቋቋም ግንኙነቱ በሻጭና በገዢ መካከል ብቻ እንዲሆን በማድረግ ውጤታማ በሆነ መንገድ ሊካሄድ እንደሚችል ለማሳመን ይጥራሉ፡፡
ሌላው በተጠቃሚዎች የሚሰነዘረው ሂስ ሽያጩ የኩላሊት ልገሳ ወይም ነፃና ሰብዓዊ እርዳታን መሰረት ያደረገ የኩላሊት ስጦታን ያዳክማል የሚል ሲሆን ለዚህም ቢሆን ምላሽ ተሰጥቶበታል፡፡ ክርክራቸውን በምሳሌ ሲያስረዱም ለደም ፈላጊዎች በነፃ የሚሰጠው ደም በገንዘብ የሚሸጥ ቢሆን ኖሮ የደም ለጋሾች ቁጥር የመመንመኑ ሁኔታ እውነትነት የለውም ይላሉ፡፡ ግን ልብ በሉ! ደም ሲለገስ በ48 ሰዓታት ውስጥ የሰውነታችን የደም መጠን ቀድሞ ወደነበረበት ሁኔታ ይመለሳል፡፡ ኩላሊት ግን አንድ ጊዜ ሄደ ማለት እስከ መጨረሻው ሄደ ማለት ነው፡፡ ከሚከፈለው መስዋእትነት አንፃር የኩላሊት ልገሳ አብዛኛውን ጊዜ የሚካሄደው በቂ ገንዘብ ኖሯቸው ለሰብዓዊ እርዳታ ብቻ ለመለገስ በሚወስኑ ግለሰቦች እንዲሁም በአንዳንድ ዘመዳሞችና ፍቅረኞች መካከል በመሆኑ እነዚህ ወገኖች ኩላሊት በገንዘብ የመሸጡ ነገር ሃሳባቸው ላያስቀይራቸው ይችላል፡፡ በተግባር እየታየ ካለው እውነታ አንፃር ሲታይ ይህ ምላሽ በፊት ለቀረበው ተቃውሞ በቂ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል፡፡
ይሁንና ክርክሩ መቋጫ አልተገኘለትም፡፡ ዋናውና መሰረታዊ ተደርጎ የተወሰደው የመከራከሪያ ነጥብ አስታራቂ ሃሳብ አልተገኘለትም፡፡ ጭብጡን በጥያቄ መልክ እንዲህ ላስቀምጠው ‹‹አንድ ሰው በራሱ ሰውነት ላይ ፍፁም ስልጣን አለው? ወይም ሊኖረው ይገባል?›› ለአንዳንዶች መልሱ በጣም ቀላል ነው፡፡ ‹አዎና!› ይላሉ ባለማመንታት ‹ከፈለግኩኝ እግሬን እቆርጠዋለሁ ቢያሻኝ አይኔን አውጥቼ እጥለዋለሁ፡፡ ማን ሊያገባው ይችላል?›
ሲያዩት ቀላል የሚመስለው ጥያቄ አከራካሪነቱ ገሃድ ወጥቶ የሚታየው ከፍትሐብሔር ህግጋት በተለይ ከውል ህግ መርሆዎች አንፃር ሲታይ ነው፡፡ የቅድሙ ጥያቄም መልኩን ቀይሮ ‹‹የተዋዋዩ ወገኖች ነፃት እስከ ምን ድረስ መሄድ አለበት? ወይም ኩላሊት ለመሸጥ የተደረገው ውል በፍርድ ቤት ተቀባይነት አግኝቶ መተግበር አለበት ወይ?›› የሚል አዲስ ገጽታ ያላብሳል፡፡ የተዋዋይ ወገኖች ነፃት ገደብ ምክንያቱ ግን ዞሮ ዞሮ አነስተኛ የመደራደር አቅም ያላቸውን ወገኖች ጥቅም ለማስጠበቅና ከለላ ለማድረግ እንዲሁም በዋነኛነት የህብረተሰቡን መልካም እሴትና ሥነ-ምግባ ሳይበረዝና ሳይበላሽ እንዲጠበቅ ሲባል ነው፡፡ ይህም ነጥብ በራሱ ወደ መጀመሪያ ላይ ወደ ነካካነውና ኩላሊትን መሸጥ ከሥነ-ምግባር አንጻር ተቀባይነት አለው ወይስ የለውም? ወደሚለው ሰፊ ክርክር መልሶ ይወስደናል፡፡ ከዚህም በተጨማሪ የንብረት ህግ ጽንሰ-ሓሳብ በራስ አካል ላይ ሰለሚኖር የባለቤትነት መብት (self-ownership) ላይ ተፈጻሚነት ይኖረዋልን? የሚል ጥያቄ እንድናነሳ ያስገድደናል፡፡ እኔም እስቲ እዚሁ ላይ ትቻችሁ ልሂድ፡፡ ለመሆኑ ኩላሊት ቢሸጥ አስነዋሪነቱ ምንድነው? የኩላሊት ሽያጭ በስፋት እየተከሰተ ያለው የሚበሉትና የሚጠጡት በሌላቸውና ድህነት የተስፋፋባቸው አካባቢዎች ከመሆኑ አንፃር ወደኛው ዘንድም የመምጣቱ አጋጣሚ ሰፊ ነውና ለጥያቄው ያላችሁን ወርውሩበት፡፡
የበላልበልሃን ብሎግ delete ማድረግ ተከትሎ በዛ ላይ ወጥተው የነበሩትን ጽሁፎች በዚህ ብሎግ ላይ በድጋሚ እንማወጣ ባስታወቁት መሰረት እነሆ አንድ የጠበቃ ቀልድ፡፡
አንድ ጠበቃዎችን በመኪና በመግጨት ራሱን የሚያዝናና የከባድ መኪና ሾፌር ነበር፡፡ ሁሌ በመንገድ ላይ ጠበቃ ሲያይ መኪናውን ያጠመዘዝና ያለርህራሄ ጠበቃውን ከገጨው በኋላ ‘ድው!’ የሚል የግጭት ድምጽ ሲሰማ አንጀቱ ይርሳል፡፡ አንድ ቀን መኪናውን እየነዳ ወደ ስራ ሲሄድ አንድ ቄስ መንገድ ዳር ቆመው ሲያይ ‘ዛሬ እንኳን ደግ ልስራ !’ ብሎ በማሰብ መኪናውን ያቆምላቸዋል፡፡
‹‹ወዴት ነው የሚሄዱት አባት?” ይጠይቃቸዋል፡፡
“ፊት ለፊት ወደአለችው ቤተክርስቲያን ነው ልጄ!” ቄሱ በትህትና መለሱለት፡፡
“ችግር የለም አባት ይግቡ እኔ እወስድዎታለሁ”
በሹፌሩ ደግነት የተደሰቱት ቄስ መኪና ውስጥ ገብተው ጉዞ ይጀምራሉ፡፡ በጉዞአቸው መሐል ሾፌሩ በመንገድ ዳር አንድ ጠበቃ ቦርሳውን ይዞ ሲሄድ ሲያይ ሳያውቀው በደመነፍስ መኪናውን በፍጥነት አዙሮ ወደ ጠበቃው መንዳት ይጀምራል፡፡ ሆኖም ከአጠገቡ የተቀመጡት ቄስ መሆናቸውን ሲያስብ የመኪናውን አቅጣጫ በማስቀየስ ጠበቃውን ለትንሽ ይስተዋል፡፡ ጠበቃው እንዳልተገጫ እርግጠኛ ቢሆንም “ድው!” የሚል ድምጽ ግን ሰምቷል፡፡ በፊት መስታወት ቢመለከትም የተገጨ ጠበቃ አልታየውም፡፡ በነገሩ ግራ የተጋባው ሾፌር “ይቅርታ ያድርጉልኝ አባቴ ያንን ጠበቃ እኮ ለትንሽ ገጭቼው ነበር!” ሲል ለቄሱ ይናዘዛል፡፡
ቄሱም በኩራት መንፈስ “ግድ የለህም ልጄ በበሩ አገጩን ብዬ ደፍቼዋለሁ!”
Dear Subscribers and visitors
Please click on the link below to download 2014-15 Proclamations
Click HERE
Alternatively, you can also download these proclamations from the official website of House of People’s representatives; http://www.hopr.gov.et
መግቢያ
የንብረት ትርጉም
የአሰሪው ወይም ከድርጅቱ ስራ ጋር በቀጥታ ግንኙነት ያለው ንብረት
ጉዳት ማድረስ እና ጉዳት መድረስ
ከባድ ቸልተኝነት
በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ አንቀጽ 27(1) አነጋገር ሰራተኛው ከስራ የሚሰናበተው ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት ጉዳት ሲያደርስና ጉዳቱም የደረሰው በአሰሪው ንብረት ወይም ከድርጅቱ ስራ ጋር በቀጥታ ግንኙነት ባለው ማናቸውም ንብረት ላይ መሆኑ ሲረጋገጥ ነው፡፡ ከዚህ አንጻር አራት የጥፋቱ ማቋቋሚያዎች አንድ ላይ ተሟልተው መገኘት እንዳለባቸው እንረዳለን፡፡ ይኸውም፤
እነዚህን አራት ነጥቦች የሰበር ችሎት ለድንጋጌው ከሰጠው ትርጉምና ተፈጻሚ ካደረገበት መንገድ አንጻር እንደሚከተለው እናያለን፡፡
በአንቀጽ 27(1) ሸ አነጋገር ንብረት ለሚለው ቃል ፍቺ ለመስጠት የሰበር ችሎት በአንዳንድ ውሳኔዎች ላይ በፍትሐ ብሔር ህጉ ላይ የተቀመጠውን የንብረት ትርጓሜ በማጣቀስ እልባት የሰጠ ቢሆንም በሌሎች ውሳኔዎች ግን ለቃሉ ሰፊ ትርጉም በመስጠት የ27(1) ሸ ተፈጻሚነት የተለጠጠ እንዲሆን አድርጎታል፡፡
በሰ/መ/ቁ 17189 (አመልካች የሸቀጦች ጅምላ ንግድና አስመጪ ድርጅት እና ተጠሪ አቶ ንጉሴ ዘለቀ ጥቅምት 17 ቀን 1998 ዓ.ም. ቅጽ 2)[1] በነበረው ክርክር ተጠሪ ከስራ የተሰናበተው በቅርንጫፍ ስራ አስሊያጅነቱ የየዕለቱ ገቢ ተሰብስቦ ባንክ መግባቱ ማረጋገጥ ሲገባው በጊዜው ገንዘብ ያዥ የነበረው ሰራተኛ ባዘጋጀው የገንዘብና የባንክ መዝገብ ላይ በመፈረም ወይም ሳይፈርም በመተው ጉድለት እንዲፈጽም ረድቶታል በሚል ሲሆን ስንብቱን በመቃወም ያቀረበው ክስ ውድቅ ተደርጎበታል፡፡ ይግባኝ የቀረበለት ፍርድ ቤት ጉድለቱ ሲደርስ ተጠሪ ስራ ላይ አልነበረም በሚል የስራ ውሉ መቋረጥ ከህግ ውጪ ስለሆነ ተጠሪ ውዝፍ ደመወዝ ተከፍሎት ወደ ስራ እንዲመለስ ውሳኔ የሰጠ ሲሆን የሰበር አቤቱታ የቀረበለት የሰበር ችሎትም “ጉድለቱ ሲደርስ ተጠሪ ስራ ላይ የነበረ መሆኑ አላከራከረም” በማለት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሽሮታል፡፡
ችሎቱ ማስረጃን መሰረት አድርጎ ከደረሰበት ድምዳሜ በተጨማሪ የሥራ ውሉ የተቋረጠበትን ድንጋጌ [አዋጅ ቁጥር 42/85 አንቀጽ 27(1) በ] ይዘት በስፋት መርምሯል፡፡
ችሎቱ ከመረመራቸው ነጥቦች አንዱ “ገንዘብ” የንብረትን ትርጉም ማሟላት ስለመቻሉ ጉዳይ ነው፡፡ በአሰሪው ላይ ደረሰ የተባለው ጉድለት የገንዘብ ጉድለት ነው፡፡ ስለሆነም በ27(1) በ መሰረት የተደረገን የስራ ውል ማቋረጥ ህጋዊነት ለመወሰን ገንዘብ የሚለው ቃል በንብረት ትርጉም ውስጥ መጠቃለል ይኖርበታል፡፡ ይህን አስመልክቶ ችሎቱ ጉዳዩን ከፍትሐ ብሔር ህግ አንቀጽ 1126 እና 1127 ጋር አገናዝቦ በማየት ገንዘብ አንዱ ግዙፍነት ያለው ተንቀሳቃሽ ንብረት እንደሆነ ድምዳሜ ላይ ደርሷል፡፡
በተመሳሳይ መልኩ የተማሪዎችን ውጤት በወቅቱ አለማስገባትና በዚህ የተነሳ አሰሪውን ድርጅት በድጋሚ ፈተና ምክንያት ለተጨማሪ ወጪ መዳረግ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ቁ 377/96 አንቀጽ 27(1) ሸ አነጋገር በአሰሪ ንብረት ላይ ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት ጉዳት ማድረስ በመሆኑ ያለማስጠንቀቂያ ከስራ የሚያሰናብት ጥፋት ነው፡፡ (አመልካች አድማስ ኮሌጅ እና ተጠሪ ሰለሞን ሙሉዓለም ሰ/መ/ቁ 34669 ታህሳስ 2 ቀን 2001 ዓ.ም. ቅጽ 8) የስር ፍርድ ቤቶች የተጠሪ ድርጊት በአዋጅ ቁ. 377/96 አንቀጽ 27 ስር የሚወድቅ አይደለም በማለት የስራ ውሉ መቋረጥ ህገ-ወጥ ነው በማለት ውሳኔ ቢሰጡም የሰበር ችሎት ድርጊቱ በአንቀጽ 27(1) ስር እንደሚሸፈን በማተት ሽሯቸዋል፡፡
ችሎቱ ውሳኔ ላይ ለመድረስ በቀዳሚነት በአንቀጽ 27(1) ሸ አነጋገር ንብረት ለሚለው ቃል ፍቺ ሰጥቷል፡፡ ይሁን እንጂ በሰ/መ/ቁ. 17189 እንዳደረገው በፍትሐ ብሔር ህጉ በንብረት ህግ ላይ የሚገኙትን ድንጋጌዎች ከማጣቀስ ይልቅ የራሱን ፍቺ መስጠትን መርጧል፡፡ ለቃሉ ፍቺውን ከማስቀመጡ በፊትም “ንብረት” ለሚለው ቃል ሁሉንም የሚያስማማ ወጥ ትርጉም ለመስጠት ያለውን ችግር በእንዲህ መልኩ ገልጾታል፡፡
“ንብረት ለሚለው ቃል በአዋጁ ስር የተመለከተ ትርጓሜ የለም፡፡ ይሁን እንጂ ከአዋጁ አላማና ከአሰሪው ድርጅት ባህርይ እንዲሁም ከንብረት ህግ ጽንሰ ሀሳቦች ጋር በማዛመድ ለቃሉ ትርጉም መስጠት ፍትሐዊነት ይኖረዋል ምክንያቱም ንብረት ለሚለው ጽንሰ ሀሳብ ሁሉንም የሚያስማማ ትርጉም ለመስጠት የሚቻል አይደለምና፡፡”
በመቀጠልም ንብረት ለሚለው ቃል የሚከተለውን ፍቺ ሰጥቷል፡፡
“የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅን አጠቃላይ አላማም ሆነ የንብረት ህግ ጽንሰ ሀሳቦች ባህርያት ግንዛቤ ውስጥ ስናስገባ ንብረት ማለት ዋጋና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያለው እንዲሁም በአብዛኛው ሀብትነት ሊያዝ የሚችል ነገር መሆኑን ለመገንዘብ አስቸጋሪ አይሆንም፡፡”
ችሎቱ ይህንን ትርጉም ከጉዳዩ ጋር በማዛመድ እንዳለው፤
“ዋጋና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያለው ሆኖ በባለሀብትነት ሊያዝ የሚችል ነገር ላይ ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት ጉዳት ያደረሰ ሰራተኛ ከሆነ በአሰሪው ንብረት ላይ በህጉ አነጋገር ጉዳት አድርሷል ለማለት የማይቻልበት ምክንያት የለም፡፡”
ችሎቱ ትርጉም ለመስጠት የተጠቀመበት ለአሰሪው “ዋጋና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያለው ነገር” የሚለው አገላለጽ በይዘቱ ሰፊ መሆኑን መረዳት አይከብድም፡፡ በዚህ ትርጓሜ መሰረት ማናቸውም የአሰሪውን ጥቅም የሚመለከት ነገር ሁሉ እንደ አሰሪ ንብረት መቆጠሩ አይቀርለትም፡፡ ለምሳሌ በሰ/መ/ቁ 64988 (አመልካች ዳሽን ባንክ አክስዮን ማህበር እና ተጠሪ አቶ ሀይሉ ሽመልስ ግንቦት 30 ቀን 2003 ዓ.ም. ቅጽ 11) በጋዜጣ ሀሰተኛ መግለጫ መስጠት በአንቀጽ 27(1) ሸ አነጋገር በአሰሪ ንብረት ላይ ጉዳት ማድረስ ስለመሆኑ በሰበር ችሎት አቋም ተወስዶበታል፡፡ በዚህ መዝገብ ላይ ተጠሪ በአመልካች የስራ ውላቸው መቋረጡን በመግለጽ ውዝፍ ደመወዝ ተከፍሏቸው ወደ ስራ እንዲመለሱ ውሳኔ ይሰጣቸው ዘንድ ክስ ያቀረቡ ሲሆን አመልካችም በመልሱ ላይ ተጠሪ መግለጫ የመስጠት ስልጣን ሳይኖራቸው በጋዜጣ አሉታዊ የሆነ መግለጫ በመስጠት በባንኩና በሰራተኞች ላይ መረበሽን፤ በደንበኞች ላይ ደግሞ መደናገጥን ለወደፊቱ የባንኩ ደንበኞች ሊሆኑ በሚችሉት ላይም ጥርጣሬና አመኔታ የሚያሳጣ ተግባር የፈጸሙ በመሆኑ በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት ስንብቱ በአግባቡ ነው በማለት ተከራክሯል፡፡
ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤትም አመልካች ስለጉዳዩ ማስረጃ አለማቅረቡንና በስንብት ደብዳቤው ላይ የተገለጹት ድርጊቶችም በአዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 27 ስር እንደማይወደቁ በማተት የተጠሪ የስራ ውል መቋረጥ ከህግ ውጭ ነው በማለት ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ በውሳኔው ቅር በመሰኘት አመልካች የይግባኝ አቤቱታ ቢያቀርብም ይግባኙ በፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 337 መሰረት ተሰርዟል፡፡
አመልካች በስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ ባለመስማማት የሰበር አቤቱታ ያቀረበ ሲሆን በአቤቱታውም ላይ የተጠሪ ድርጊት በአመልካች ባንክ ስምና ክብር ላይ አሉታዊ ተጽዕኖ ያለው በመሆኑ በባንኩ ንብረት ላይ ጉዳት እንደደረሰ ሊቆጠር ይገባዋል በማለት ተከራክሯል፡፡ ክርክሩም በችሎቱ ተቀባይነት አግኝቷል፡፡ ችሎቱ ውሳኔ ሲሰጥ በሰ/መ/ቁ. 34669 “ንብረት” ለሚለው ቃል የሰጠውን ፍቺ ከሞላ ጎደል በመድገም የአሰሪው መልካም ስምna ዝና እንደ አሰሪ ንብረት እንደሚቆጠር ድምዳሜ ላይ ደርሷል፡፡ በዚሁ መሰረት “ንብረት” ለሚለው ቃል የሚከተለው ፍቺ ተሰጥቷል፡፡
“የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅን አጠቃላይ አላማም ሆነ የንብረት ህግ ጽንሰ ሀሳቦች ባህርያት እንዲሁም የንግድ ህጉ ስለመልካም ስም (Good will) የተመለከቱትን ድንጋጌዎች ግንዛቤ ውስጥ ስናስገባ ንብረት ማለት ዋጋና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያለው እንዲሁም በአብዛኛው ሀብትነት ሊያዝ የሚችል ነገር መሆኑን ለመገንዘብ አስቸጋሪ አይሆንም፡፡”
ችሎቱ የሰጠው ፍቺ ይዘት ሲታይ ትርጉም በመስጠት ረገድ በንግድ ህጉ ስለመልካም ስም (Good will) የተመለከቱት ድንጋጌዎች ግምት ውስት መግባት እንዳለባቸው ከማሳሰብ ባለፈ በተለየ መልኩ በችሎቱ የተሰጠ ትርጓሜ የለም፡፡
የአሰሪው መልካም ስምና ዝና እንደ ንብረት የሚታይ በመሆኑ የሰራተኛው ድርጊት በአሰሪው መልካም ስምና ዝና ላይ ጉዳት አድርሷል ወይም ለአደጋ አጋልጧል የሚል ድምዳሜ ላይ ለመድረስ አሰሪው ድርጅት በተሰማራበት የንግድ ዘርፍ የሚያከናውናቸውን ተግባራት ከግምት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል፡፡ (አመልካች ወሰኔ የህክምና አገልግሎት ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር እና ተጠሪ ዶ/ር ክብረወሰን አለማየሁ ሰ/መ/ቁ. 77134 ጥቅምት 8 ቀን 2005 ዓ.ም. ቅጽ 14) በዚህ ጉዳይ ተጠሪ በተደጋጋሚ የስራ ሰዓት አያከብርም፤ በሚያክማቸው ህሙማን ላይ የመሳደብና የጠብ ጫሪነት ተግባር ፈጽሟል እንዲሁም የህክምና ስነ-ምግባር ደንብን በመተላለፍ የታካሚዎችን የግል ሚስጥር ለሶስተኛ ወገኖች አሳልፎ ሰጥቷል በሚል የስራ ውሉ በአመልካች በመቋረጡ ስንብቱ ህገ-ወጥ እንደሆነ በመግለጽ ክስ አቅርቦ ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤትም የተጠሪ ጥፋት በማስረጃ መረጋገጡን በማመለከት ስንብቱ ህጋዊ ነው ሲል ውሳኔ ሰጥቷል፡፡
በውሳኔው ቅር በመሰኘት ይግባኝ የቀረበለት የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ተጠሪ በተደጋጋሚ የስራ ሰዓት ባለማክበሩ በስራው ጥቅም ላይ ጉዳት አድርሷል የሚለው አተረጓጎም የአዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 27(1) ሀ እና ለ አቀራረጽ የተከተለ አይደለም እንዲሁም የህክምና ዲሲፕሊን አለማክበር በተጠሪ የስራ ውል በግልጽ ካልተመለከተ በስተቀር የስራ ውል ለማቋረጥ የሚያስችል ምክንያት አይደለም የሚሉ ምክንያቶችን በመስጠት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሽሮታል፡፡ የሰበር አቤቱታ የቀረበለት የሰበር ችሎት የይግባኝ ሰሚውን ውሳኔ በመሻር የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የሰጠውን ውሳኔ አጽንቶታል፡፡
ችሎቱ ተጠሪ የፈጸማቸው ድርጊቶች ክሱን በሰማው ፍርድ ቤት በማስረጃ መረጋገጣቸውንና ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤትም በማስረጃ ምዘና ውድቅ እንዳላደረጋቸው በመግለጽ እነዚህ ድርጊቶች የስራ ውልን ለማቋረጥ በቂ ምክንያት መሆን አለመሆናቸውን ጭብጥ ይዞ መርምሯል፡፡ ለተያዘው ጭብጥ እልባት ለመስጠት አመልካች ከሚሰጠው የህክምና አገልግሎት ባህርይና ካለበት ሀላፊነት፤ ተጠሪ በአሰሪና ሰራተኛ ህግና በሙያ ስነ-ምግባር ደንቡ ከተጣለበት ግዴታና ኃላፊነት እንዲሁም የተጠሪ አድራጎት በአመልካች ላይ ከሚያስከትለው ጉዳት አንጻር መመዘን እንዳለበት ችሎቱ በውሳኔው ላይ ካመለከተ በኋላ እነዚህን ነጥቦች ከተጠሪ ድርጊት አንጻር በዝርዝር መርምሯል፡፡
በዚሁ መሰረት ተጠሪ በአዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 13 ንዑስ አንቀጽ 1 እና 2 የተጣለበት ግዴታ የሙያውን ስነ-ምግባር አክብሮ ህሙማንን በአክብሮት የማነጋገርና የግል ሚስጥራቸውን የመጠበቅ ግዴታን እንደሚያካትት በመግለጽ የተጠሪ ድርጊት በሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 174/1986 አንቀጽ 11 ንዑስ አንቀጽ 1 መሰረት አመልካች የጤና አገልግሎት እንዲሰጥ የተሰጠውን ፍቃድ ለማሳገድ ወይም ለማሰረዝ የሚችል ምክንያትና በወንጀል ህግ አንቀጽ 399 እና 400 መሰረትም የወንጀል ተጠያቂነትን የሚያስከትል መሆኑ በችሎቱ ውሳኔ ላይ ተመልክቷል፡፡ በተጨማሪም የተጠሪ ድርጊት የአመልካችን መልካም ስምና ዝና በማጉደል ፈቃድ ባገኘበት የህክምና አገልግሎት የመስጠት የኢንቨስትመንትና የንግድ ዘርፍ ተወዳዳሪ እንዳይሆን የማድረግ ውጤት እንዳለው ችሎቱ አስምሮበታል፡፡
የተጠሪ ድርጊት በየትኛው ጥፋት ስር ይወድቃል የሚለውን በተመለከተ የተጠሪ ጥፋቶች በአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 27(1) ረ እና ሸ ስር እንደሚወደቁ ድምዳሜ ላይ ተደርሷል፡፡ በተለይ የአንቀጽ 27(1) ሸ አፈጻጸምን በተመለከተ ድንጋጌው ከምን አንጻር መቃኘት እንዳለበት የተገለጸው በሚከተለው መልኩ ነበር፡፡
“የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 27(1) ሸ ድንጋጌም አመልካች ከሚሰጠው የህክምና ግልጋሎት ልዩ ባህርይና ተጠሪ ከሚጠበቅበት ከፍተኛ የሆነ የስነ–ምግባር ብቃት አንጻር ባለማክበሩ፤ በአመልካች ላይ የደረሰውን ወይም ሊደርስ የሚችለውን ጉዳት በማያሻማ ሁኔታ መተርጎም ያለበት መሆኑን ከአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ አዋጅ አላማ ከድንጋጌው ይዘትና ስለህክምና ፈቃድ አሰጣጥ የወጡ የህግ ማዕቀፎችን ይዘት በመመርመር ለመገንዘብ ይቻላል፡፡”
ከመልካም ስምና ዝና በተጨማሪ የአሰሪው ጸጥታና ደህንነት እንደ ንብረት ተፈርጆ በሰበር ችሎት ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡ (አመልካች የኢትዮጵያ ኤርፖርቶች ድርጅት እና ተጠሪ አቶ በሪሁን በላይ ሰ/መ/ቁ 90389 ጥቅምት 16 ቀን 2006 ዓ.ም. ቅጽ 15) ተጠሪ በአመልካች ድርጅት ውስጥ በጥበቃ ሰራተኝነት ተቀጥረው ሲሰሩ የነበረ ሲሆን ተጠሪ ተረኛ በነበሩባቸው በተለያዩ ሁለት ቀናት የተለያዩ ማንነታቸው ያልታወቀ ሰዎች ወደ ድርጅቱ ቅጥር ግቢ ውስጥ ገብተው ተገኝተዋል፡፡ በተለይ በመጀመሪያው ቀን የገባው ግለሰብ አውሮፕላኖች በሚቆሙበት ቦታ ላይ በመገኘቱ በፖሊሶች ተይዟል፡፡ እነዚህ ፍሬ ነገሮች በማስረጃ ቢረጋገጡም ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤት በአመልካች ላይ የደረሰበት የጸጥታና ደህንነት ችግር የለም በማለት የስራ ውሉ መቋረጥ ከህግ ውጭ ነው የሚል ውሳኔ የሰጠ ሲሆን ይግባኝ የቀረበለት ፍርድ ቤትም የስራ ውል መቋረጥን በተመለከተ የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ አጽንቷል፡፡
የሰበር አቤቱታ የቀረበለት የሰበር ችሎትም የተጠሪ ተግባር በአንቀጽ 27(1) ሸ ብሎም በአንቀጽ 27(1) ቀ እና 14(2) ሀ ስር እንደሚወድቅ በማተት የስር ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ ሽሯል፡፡
በአንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት የስራ ውልን በህጋዊ መንገድ ለማቋረጥ ጉዳት ደረሰበት የተባለው ነገር የንብረትን ትርጉም ማሟላቱ ብቻ ሳይሆን ንብረቱ የአሰሪው ወይም ከድርጅቱ ስራ ጋር ቀጥታ ግንኙነት ያለው ንብረት ስለመሆኑ መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ ስለሆነም በእህት ድርጅት ንብረት ላይ በሰራተኛው የደረሰ ጉዳት በአሰሪ ንብረት ላይ የደረሰ ጉዳት አይደለም፡፡ ንብረቱ የአሰሪው ካልሆነ ከድርጅቱ ስራ በቀጥታ ግንነኙነት ያለው (ለምሳሌ አሰሪው ተከራይቶ ለስራ የሚጠቀምበት) ስለመሆኑ መረጋገጥ አለበት፡፡ (አመልካች ግዮን ኢንዱስትሪያልና ኮሜርሺያል ኃ/የተ/የግል/ማህበር እና ተጠሪ አቶ ኃይሉ ናርዬ ሰ/መ/ቁ. 7440 መጋቢት 24 ቀን 2001 ዓ.ም. ቅጽ 13)
በሰ/መ/ቁ 74400 ተጠሪ ሲያሽከረክሩት በነበረው የአመልካች ድርጅት ንብረት ላይ በግጭት ጉዳት አድርሰዋል በሚል በአመልካች የተወሰደባቸውን የስንብት እርምጃ በመቃወም የተለያዩ ክፍያዎች እንዲከፈላቸው በመጠየቅ ክስ ያቀረቡ ሲሆን አመልካችም ስንብቱ በአንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት ህጋዊ ነው በማለት ተከራክሯል፡፡ ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤትም የግራ ቀኙን ማስረጃ ሲመረምር ጉዳት ደረሰበት የተባለው ተሸከርካሪ ባለቤትነቱ የአመልካች እህት ኩባንያ የሆነው የግዮን ጋዝ ኃ/የተ/የግል/ማህበር እንደሆነ በማረጋገጡ የስራ ውሉ መቋረጥ ከህግ ውጭ ነው በማለት ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ በፍርድ ቤቱ ውሳኔ ላይ እንደተመለከተው የአመልካችና የግዮን ጋዝ ኃ/የተ/የግል/ማህበር ባለቤት አንድ ቢሆኑም ድርጅቶቹ የራሳቸው የተለያየ የህግ ሰውነት ያላቸው በመሆኑ ተጠሪ በአመልካች ንብረት ላይ ጉዳት አድርሳል ለማለት አልተቻለም፡፡ አመልካች በውሳኔው ቅር በመሰኘት ለከፍተኛ ፍርድ ቤት የይግባኝ አቤቱታ ብሎም ለሰበር ሰሚ ችሎት የሰበር አቤቱታ ቢያቀርብም ሁለቱም የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ አጽንተውታል፡፡ የሰበር ችሎት ከስር ፍርድ ቤት ጋር ተመሳሳይ በሆነ መልኩ በውሳኔው ላይ የሚከተለውን ሐተታ አስፍሯል፡፡
“አንድ የተፈጥሮ ሰው ከአንድ በላይ ኃ/የተወሰነ የግል ማህበሮች ባለቤት ሁኖ መገኘት በአንዱ ድርጅት ውስጥ ያለ ሰራተኛ በሌላኛው እህት ድርጅቱ ንብረት ላይ ለሚያደርሰው ጉዳት በሌላኛው ድርጅት በህጉ አግባብ የተቀጠረውን በድርጅቱ ንብረት ላይ ጉዳት አደርሰሃል በማለት የስራ ውሉን በአዋጅ ቁጥር 377/1996 አንቀጽ 27/1/ሸ/ መሰረት ያለማስጠንቀቂያ የሚያስችለው ህጋዊ ምክንያት አይደለም፡፡”
ምንም እንኳን ችሎቱ በውሳኔው ላይ በቀጥታ ትርጉም የሰጠው ለ”አሰሪ ንብረት” ቢሆንም እግረመንገዱን “ከድርጅቱ ስራ ጋር ቀጥታ ግንኙነት ያለው ንብረት” የሚለው አገላለጽ በምን መልኩ መተርጎም እንዳለበት ፍንጭ ሰጥቷል፡፡ ችሎቱ ተጠሪ የስራ ውል ያደረጉት ከአመልካች ጋር መሆኑን ከገለጸ በኋላ አመልካች ተሽከርካሪውን ለስራ ምክንያት ተኮናትሮ ሲጠቀምበት የነበረ ስለመሆኑ በፍሬ ነገር ደረጃ አለመረጋገጡን በውሳኔው ላይ ጠቅሶታል፡፡ ያ ማለት ፍሬ ነገሩ ቢረጋገጥ ኖሮ አሰሪው ለስራ ጉዳይ በኪራይ የሚጠቀምበት ንብረት ከድርጅቱ ስራ ጋር በቀጥታ ግንኙነት ያለው ንብረት በመሆኑ የስራ ውሉ መቋረጥ ህጋዊ ይሆን ነበር፡፡
የአንቀጽ 27(1) ሸ ድንጋጌ የሰራተኛውን የሀሳብ ክፍል ብቻ ሳይሆን የድርጊት ክፍሉንም ከነውጤቱ ጠቅልሎ ይዟል፡፡ ስለሆነም ለድንጋጌው አፈፃፀም የሰራተኛው ድርጊት (commission) ወይም አልድርጊት (omissim) መኖሩ ብቻ ሳይሆን ጉዳቱ በዚህ የተነሳ ስለመከሰቱ ሊረጋገጥ ይገባል፡፡ በጉዳት አድራሹና በደረሰው ጉዳት መካከል የምክንያትና ውጤት ግንኙነት በሌለበት በድንጋጌው የተገለፀው ጥፋት ተፈፅሟል ለማለት አይቻልም፡፡
ሰራተኛው ማድረግ የሌለበትን ድርጊት በመፈፀሙ በአሰሪው ንብረት ላይ ተጨባጫነት ያለው ቀጥተኛ ጉዳት ካደረሰ የምክንያትና ውጤት ግንኙነቱን ሆነ የሀሳብ ክፍሉን ለመወሰን አይከብድም፡፡ በሰ/መ/ቁ 42873 (አመልካች የባህል ማዕከል እና የስዕል ጋለሪ ኃ.የተ.የግል ማህበር እና ተጠሪ ቢንያም ክፍሌ ሰኔ 17 ቀን 2001 ዓ.ም ያልታተመ) ተጠሪ የሚያሽከረክረውን የአመልካች አውቶቡስ በመኪኖች መውጪያ በር በኩል ማውጣት ሲገባው በመኪኖች መግቢያ በር መኩል በማውጣቱ በአውቶቡሱ ላይ ጉዳት ደርሷል፡፡ በዚህ መልኩ በአሰሪው ንብረት ላይ የደረሰውን ጉዳት እና የጉዳት አድራሹ ድርጊት በማስረጃ የተረጋገጠ ቢሆንም የስር ፍ/ቤቶች ተጠሪ ጉዳቱን ያደረሰውን ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት ስለመሆኑ አመልካች አላስረዳም በማለት የስራ ውሉን መቋረጥ ከህግ ውጭ አድርገውታል፡፡ የሰበር ችሎት የስር ፍ/ቤቶችን ውሳኔ ሲሽር በውሳኔው እንዳመለከተው ተጠሪ የፈፀመው ድርጊት እና በአሰሪው ንብረት ላይ የደረሰው ጉዳት በማስረጃ ከተረጋገጠ ተጠሪ ቸልተኛ መሆኑ የሚያሳየው ድርጊቱ ራሱ እንጂ በምስክር በሚነገር ቸልተኛ ነው በሚል ቃል ወይም አገላለጽ አይደለም፡፡
ሰራተኛው አንድን ድርጊት በቀጥታ በመፈጸሙ ብቻ ሳይሆን ባለማድረጉም በአሰሪው ንብረት ላይ ጉዳት ሊያደርስ ይችላል፡፡ ሆኖም ቢዚህ መልኩ የሚደርስ ጉዳት የአልድርጊት (omissim) ውጤት መሆኑ በማያሻማ መልኩ ካልተረጋገጠ በቀር የሰራተኛውን የተጠያቂነት አድማስ አለአግባብ ያሰፋዋል፡፡ ስለሆነም ሰራተኛው ጥፋተኛ ተብሎ የስራ ውሉ በህጋዊ መንገድ ሊቋረጥ የሚገባው በስራ ውል፣ በህብረት ስምምነት፣ በስራ ደንብ ወይም በአዋጁ መሰረት ማድረግ ሲኖርበት ባለማድረጉ የተነሳ ጉዳት ሲደርስ እንጂ ከስራ ግዴታው በመነጨ ስራውን በትጋት ባለመፈጸሙ ወይም ጉዳቱ እንዳይደርስ ባለማድረጉ ሊሆን አይገባም፡፡ በሌላ አነጋገር ግልጽ የሆነ የስራ ግድፈት ከስራ ግዴታ አለመወጣት መለየት ይኖርበታል፡፡ በሰበር ችሎት በተሰጡት ውሳኔዎች ሁለቱ ሳይለዩ አንድ ላይ ተጨፍልቀዋል፡፡
በሰበር ችሎት በተሰጡ ውሳኔዎች አልድርጊት በአዋጁ አንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት ለስራ ውል መቋረጥ ህጋዊ ምክንያት ከተደረገባቸው ሁኔታዎች መካከል የሚከተሉት ይገኙበታል፡፡
በእነዚህ በተጠቀሱት መዝገቦች እያንዳንዱ ሰራተኛ በአንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት በአሰሪው ንብረት ላይ ጉዳት አድርሷል በሚል የስራ ውሉ መቋረጥ ህጋዊ አንደሆነ በሰበር ችሎት ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡ በሰ/መ/ቁ 17189 በህጉ አተረጓጐም ላይ በአንደኛው የችሎቱ ዳኛ የተለየ ሀሳብ የሰፈረ ቢሆንም በመደምደሚያ ሀሳቡ ላይ ልዩነት አልታየም፡፡ የተለየው ሀሳብ የስራ ተግባርን በመጣስ የሚፈጸሙ የገንዘብ ብክነቶች በአዋጁ አንቀጽ 27(1) ሸ ስር እንደማይሸፈኑ አቋም የተንጸባረቀበት ሲሆን ይኸው ልዩነት በመደምደሚያ ሀሳቡ ላይ ልዩነት አለማምጣቱ ያስገርማል፡፡ ከምክንያት እና ውጤት ግንኙነት አንፃር ብሎም ከአንቀጽ 27(1) ሸ ድንጋጌ ይዘት አንፃር በከፊል ጠለቅ ያለ ትንተና ቢታከልበት ኖሮ ልዩነቱ ከህግ አተረጓጐም ባለፈ ውጤቱንም ባካተተ ነበር፡፡
በሰ/መ/ቁ 17189 መልስ ሰጪ (ሰራተኛው) ጥፋተኛ የተደረገው ጥቅል በሆነ አነጋገር በስሩ ያለውን ገንዘብ ያዥ በተገቢው ሁኔታ አልተቆጣጠረም በሚል እንጂ ተለይቶ የታወቀና ማድረግ ሲኖርበት ያላደረገው ነገር ስለመኖሩ ባለማድረጉ ምክንያትም ጉዳቱ ስለመድረሱ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ ነው፡፡ በእርግጥ ስራውን በትጋት የማይሰራ ሰራተኛ በአዋጁ አንቀጽ 13(1) የተጣለበትን ግዴታ አልተወጣም፡፡ ይሁን እንጂ የስራ ግዴታን አለመወጣት ከአንቀጽ 27(1) ሸ ጋር ማገናኘት ድንጋጌውን አለአግባብ ለጥጦ ራሱን የቻለ ትርጉም እንዳይኖረው ያደርገዋል፡፡
በሰራተኛው የሚፈጸም ጥፋት በአዋጁና በህብረት ስምምነቱ አግባብነት ካለው ድንጋጌ ስር እየተነፃፀረ በድንጋጌው በተቀመጠው መለኪያ መወሰን ይኖርበታል፡፡ ለተከታታይ አምስት ቀናት የቀረ ሰራተኛ ከስራ በመቅረቱ ምክንያት በአሰሪው ንብረት ላይ ቀጥተኛ ባይሆንም ጉዳት ሊያደርስ ይችላል፡፡ ሆኖም ከስራ ሲሰናበት የስንብቱ ህጋዊነት የሚለካው በአንቀጽ 27(1) ለ ስር እንጂ በአንቀጽ 27(1) ሸ አይደለም፡፡
በተመሳሳይ መልኩ በሰ/መ/ቁ 39650 በመዝገቡ ላይ ተጠሪዎች የነበሩት ሰራተኞች በጥበቃ ስራ ላይ በነበሩበት ወቅት ስርቆት ሲፈጸም ጥፋተኛ የተደረጉት የመጠበቅ ግዴታቸውን በአግባቡ አልተወጡም በሚል ጥቅል ምክንያት እንጂ ማድረግ ያለባቸውን ባለማድረጋቸው ምክንያት ስርቆት መፈጸሙ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ ነው፡፡ ተጠሪዎች ስርቆት በተፈጸመበት እለት የተወሰኑት ወይም ሁሉም የስራ ቦታቸውን ለቀው ስለመሄዳቸው፣ ከጥበቃ ተግባራቸው ተዘናግተው በወሬ መጠመዳቸው ወይም ሌላ በግልጽ የፈጸሙት የስራ ግድፈት በሌለበት ሁኔታ የተፈጸመው ስርቆት በአሰሪው ንብረት ላይ ጉዳት በማድረሱ ብቻ ተጠሪዎችን የጉዳቱ አድራሾች አያደርጋቸውም፡፡ ከዚያም አልፎ ተረኛ በነበሩበት ጊዜ ስርቆት መፈጸሙ ብቻውን የስራ ተግባራቸውን በአግባቡ አልተወጡም ሊያስብላቸው እንኳን አይችልም፡፡ ከፍተኛ የስራ ትጋትና የተጠናከረ ጥበቃ መኖር በራሱ ስርቆትን አያስቀርምና፡፡ በመሰረቱ ሰራተኛው በአንቀጽ 27(1) ሸ መሰረት የስራ ውሉ የሚቋረጠው በአሰሪው ንብረት ላይ ሊደርስ የነበረን ጉዳት ባለማክሸፉ ወይም ጉዳቱ እንዳይደርስ ባለማዳኑ ሳይሆን አንድን ተለይቶ የሚታወቅ ተግባር በማድረጉ ወይም ባለማድረጉ ምክንያት ጉዳት ሲደርስ ነው፡፡ ተጠሪዎችም ስርቆቱ እንዳይከሰት ማድረግ አለመቻላቸው በድንጋጌው መሰረት ጥፋተኛ አያሰኛቸውም፡፡
በሰ/መ/ቁ 90389 እንዲሁ ተጠሪ (ሰራተኛው) የጥበቃ ተረኛ በነበረበት ጊዜ ማንነታቸው የማይታወቅ ሰዎች ወደ ድርጀቱ ግቢ መግባታቸው በራሱ ግለሰቦቹን አስገብቷል የሚያስብል አይደለም፡፡
ከላይ በሰ/መ/ቁ 17189፣ 39650 እና 90389 ካየነው በተቃራኒ በሰ/መ/ቁ 34609፣ 37615 እና 86284 ሰራተኛው የስራ ግዴታው አካል የሆነና ተለይቶ የሚታወቅ የስራ ግድፈት በመፈጸሙ ምክንያት በአሰሪው ንብረት ላይ ለደረሰው ጉዳት ግልጽ የሆነ የምክንያትና ውጤቱ ግንኙነትን የሚያሳዩ ናቸው፡፡ ስለሆነም ሰራተኛው፤
በአጠቃላይ መደረግ የነበረበት ተለይቶ የሚታወቅ ድርጊት ባለመደረጉ የተነሳ የአሰሪው ንብረት ለጉዳት ተዳርጓል፡፡ በዚህ መልኩ አንድን ነገር ባለማድረግ የሚገለጽ ጉዳት የማድረስ ተግባር ግልጽ የሆነ የስራ ግድፈት በመሆኑ የስራ ግዴታን ካለመወጣት (ሰራን በአግባቡ ካለማከናወን) ጋር ሲነጻጸር ልዩነቱ ጐልቶ ይታያል፡፡
በማድረግም ሆነ ባለማድረግ ሰራተኛው ጉዳት የማድረስ ተግባር ፈጽሟል የሚባለው የአሰሪው በሆነ ንብረት ላይ በእርግጥም ጉዳት ሲደርስ ነው፡፡ የደረሰው ጉዳት በተጨባጭ የሚታይ በሚሆንበት ጊዜ (ለምሳሌ በአሰሪው አውቶብስ ላይ በግጭት የሚደርስ ጉዳት፤ ተጨማሪ የገንዘብ ወጪ፣ የገንዘብ ምዝበራ ወይም ስርቆት) ጉዳት ስለመድረሱ አካራካሪ አይሆንም፡፡
በሰበር ችሎት ከተሰጡት ውሳኔዎች ለመረዳት እንደሚቻለው የጉዳት መድረስ ሰፋ ያለ ትርጉም ተሰጥቶታል፡፡ ለምሳሌ በሰ/መ/ቁ 80284 የተረጋገጠና ሊደረሰ የነበረ ጉዳት በአንቀጽ 27(1) ሸ ስር እንዲወድቅ ተደርጓል፡፡ በዚህ መዝገብ በአሰሪው ንብረት ላይ ጉዳት አድርሷል በሚል ከስራ የተሰናበተው ሰራተኛ የመቆጣጠር ኃላፊነቱን በሚገባ ባለመወጣት የስራ ግዴታውን ለሌሎች ሰራተኞች አሳልፎ በመስጠቱ በመኪና ላይ እንደተጫነ ማረጋገጫ ከሰጠበት ጆንያ ውስጥ 190 የድርጅቱ ጆንያ በትርፍነት በጥበቃ ሰራተኞች ተይዟል፡፡ ሊደርስ የነበረው ጉዳት ከሰራተኛው ውጪ ባለ ምክንያት ሳይደርስ መቅረቱ ከአንቀጽ 27(1) ሸ አንፃር ትርጉም ባይሰጥበትም ችሎቱ ስንብቱን በአንቀጽ 27(1) ሸ ስር ህጋዊ ሆኖ አግኝቶታል፡፡
በሰ/መ/ቁ 90389 እና 64988 የሰበር ችሎት ለአሰሪ ንብረት የተለጠጠ ትርጉም በመስጠቱ የጉዳት ትርጉምም በዛው ልክ ሰፍቷል፡፡ በሰ/መ/ቁ 90389 በአሰሪው ላይ ደረሰ የተባለው ጉዳት የአሰሪው ደህንነትና ፀጥታ ለአደጋ መጋለጡ ሲሆን በሰ/መ/ቁ 64987 ደግሞ ሰራተኛው በጋዜጣ ሰጠ በተባለው ሀሰተኛ መግለጫ ምክንያት አሰሪው በመልካም ስሙና ክብሩ ላይ ጉዳት እንደደረሰበት አቋም ተይዟል፡፡ በተለይ በዚህኛው መዝገብ ላይ ችሎቱ የተጠሪ (ሰራተኛው) ተግባር በአሰሪው መልካም ስምና ዝና ላይ ወዲያውኑ ወይም ወደፊት ጉዳት ሊያደርስ የሚችል ተግባር እንደሆነ በመግለፅ ወደፊት ሊደርስ የሚችል ጉዳትም በአንቀጽ 27(1) ሸ ስር እንዲወድቅ አድርጐታል፡፡
የሰበር ችሎት የከባድ ቸልተኝነትን መለኪያ በሰ/መ/ቁ 41115 (አመልካች ሜድሮክ ኮንስትራክሽን ኃላ.የተ.የግል ማህበር እና ተጠሪ አቶ ሞገስ ሽፈራው የካቲት 26 ቀን 2001 ዓ.ም ቅጽ 8) እንደሚከተለው አስቀምጦታል፡፡
“ከባድ ቸልተኝነት የሚለውን ቃል መለኪያ በተመለከተ ህጉ በግልጽ አያሳይም፡፡ ይሁን እንጂ ቸልተኝነት የጥንቃኔ ጉድለት እንደመሆኑ መጠን የጥንቃቄ አይነትና ደረጃ እንደየድርጊቱና አድራጊው የስራ ድርሻ አኳያ በመመልከት ምላሽ ለማግኘት አያዳግትም”
በሰ/መ/ቁ 41115 ተጠሪ በሚያሽከረክሩት የአመልካች ድርጅቱ መኪና ላይ ቁልፉን ትተው በመሄዳቸው ረዳታቸው መኪናውን አንቀሳቅሶ በማጋጨቱ ጉዳት ደርሷል፡፡ በዚህም የተነሳ ከስራ ተሰናብተዋል፡፡ ስንብቱን በመቃወም ተጠሪ ክስ ሲያቀርቡ ጉዳዩን የመረመረው የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት የተጠሪ ተግባር ከባድ ሊባል የሚችል ቸልተኝነት ሆኖ ስላላገኘው ስንብቱ ከህግ ውጭ ነው በማለት ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ የይግባኝ አቤቱታ የቀረበለት የከ/ፍ/ቤትም ይግባኙን ሰርዞታል፡፡ በመጨረሻም አመልች የሰበር አቤቱታ በማቅረቡ የተጠሪ አድራጐት በከባድ ቸልተኝነት ስር ሊወድቅ ስለመቻሉ በጭብጥነት ተይዞ ችሎቱ ከላይ ባስቀመጠው መለኪያ መሰረት የተጠሪ የጥፋት ደረጃ ከባድ ቸልተኝነትን ሊያቋቁም የሚችል መሆኑ አለመሆኑ ከስራቸው ባህርይ አንፃር ተመልክቷል፡፡
በዚሁ መሰረት ተጠሪ በስራቸው ሹፌር ከመሆናቸው አንፃር ጥንቃቄ ማድረግ ከሚገባቸው ነገሮች አንዱ የመኪናቸውን ቁልፍ አያያዝ በመሆኑ ቁልፉን በመኪናው ላይ በማናቸውም ጊዜና ቦታ ትተው ሊወርዱ እንደማይገባ በመጠቆም የቸልተኝነት ደረጃው ግን ከባድ ተብሎ እንደማይፈረጅ ችሎቱ ድምዳሜ ላይ ደርሷል፡፡ ለዚህ የሰጠው ምክንያት የሚከተለው ነው፡፡
“…መኪናው ቁሞ የነበረበት ቦታ አመልካች ድርጅት ግቢ ውስጥ ከመሆኑ እና ቁልፉን አንስተው መኪናውን በማንቀሳቀስ በሌላ መኪና ላይ ጉዳት እንዲደርስ በቀጥታ አስተዋጽኦ [ያደረገው] የመኪናው ረዳት መሆኑ መረጋገጡ ከረዳቱ አስፈላጊነት አንፃር ሲታይ የተጠሪ የጥንቃቄ ጉድለት የከባድ ቸልተኝነት መለኪያ ሊያሟላ ይችላል ተብሎ የሚወሰድ አይደለም፡፡ ተጠሪ ቁልፉን በመኪናው ውስጥ ረዳቱ ባለበት ሁኔታ ትቶ መውረዱ ትክክለኛ አዕምሮ ባለው ሰውና በተጠሪ የግል ሁኔታ መመዘኛ መሰረት ከባድ ቸልተኝነትን ሊያሳይ የሚችል አይደለም፡፡”
ከባድ ቸልተኝነት ተለይቶ በተቀመጠ መለኪያና ሚዛን መሰረት የሚወሰን እንደመሆኑ በማስረጃ የሚረጋገጥ የፍሬ ነገር ጥያቄ አይደለም፡፡ በማስረጃ የሚረጋግጠው መለኪያውን የሚያቋቁሙት ፍሬ ነገሮችን እንጂ ከባድ ቸልተኝነት አይደለም፡፡ ለምሳሌ የተጠሪ የስራ ድርሻ ሹፌርነት መሆኑ፣ የመኪናውን ቁልፍ ረዳታቸው መኪናው ውስጥ እያለ ትተው መውረዳቸው፤ መኪናው በአመልካች ድርጅት ግቢ ውስጥ መቆሙ እንዲሁም ጉዳት አድራሹ የተጠሪ ረዳት መሆኑ ሁሉም በማስረጃ የሚረጋገጡ ፍሬ ነገሮች ናቸው፡፡ ከእነዚህ ፍሬ ነገሮች በመነሳት ከባድ ቸልተኝነት ስለመኖሩ (ስላለመኖሩ) ድምዳሜ ላይ መድረስ ደግሞ በቀጥታ በማስረጃ የማይረጋገጥ የህግ ጥያቄ ነው፡፡
በሰ/መ/ቁ 42873 (ያልታተመ) ተጠሪ የነበረው ሰራተኛ የሚያሽከረክረውን የአመልካች መኪና በመኪኖች መውጪያ በር በኩል ማውጣት ሲገባው በመኪኖች መግቢያ በር በኩል በማውጣቱ በአውቶቡሱ ላይ ጉዳት ማድረሱ በማስረጃ ቢረጋገጥም ጉዳዩን በመጀመሪያ ያየው ፍ/ቤት ተጠሪ ሆነ ብሎ ወይም በከባድ ቸልተኝነት ጉዳት ማድረሱን አመልካች አላስረዳም በማለት ከባድ ቸልተኝነትን እንደ ፍሬ ነገር ጥያቄ በመቁጠር ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ የሰበር ችሎት ውሳኔውን ሲሽር ቸልተኝነት በምስክር ቃል የሚረጋገጥ ፍሬ ነገር አለመሆኑን በሚከተለው መልኩ ገልጾታል፡፡
“[ተጠሪ] ቸልተኛ መሆኑ የሚያሳየውም ድርጊቱ እራሱ እንጂ በሌላ ሰው (ምስክር) በሚነገር ቸልተኛ ነው በሚል ቃል ወይም አገላለጽ አይደለም፡፡”
ምንም እንኳን በሰ/መ/ቁ 41115 እና 42873 ወጥነት ባለው መልኩ ከባድ ቸልተኝነት የህግ ጥያቄ ስለመሆኑ በችሎቱ አቋም የተያዘበት ቢሆንም በሰ/መ/ቁ 52181 (አመልካች የኢትዮጵያ አየር መንገድ እና ተጠሪ አቶ ዳምጠው አንጐ ግንቦት 23 ቀን 2002 ዓ.ም ያልታተመ) የተሰጠው ውሳኔ ከሁለቱ ማፈንገጥ ታይቶበታል፡፡ በዚህ መዝገብ ተጠሪ የሻንጣ መጐተቻ ታግ ከአውሮፕላን ጋር በቸልተኝነት አጋጭተዋል በሚል ከስራ የተሰናበቱ ሲሆን ስንብቱን ተከትሎ ክስ በማቅረባቸው ጉዳዩን ያየው ፍ/ቤት፤
“አሠሪ ሠራተኛውን ያለ ማስጠንቀቂያ ለማሰናበት የሚችለው ጉዳት ያደረሰው በቸልተኝነት የተለመደ አሰራርን ወይም ደንብን [የጣሰ] የሆነ እንደሆነ ነው፡፡”
የሚል ምክንያት በመስጠት ስንብቱን ከህግ ውጭ በማድረግ ውሳኔ ሰጥቷል፡፡
ይግባኝ የቀረበለት የከፍተኛው ፍ/ቤት የግራ ቀኙን ክርክር ከሰማ በኋላ ተጠሪ በከባድ ቸልተኝነት ጉዳት ያደረሰ ስለመሆኑ አመልካች የማስረዳት ሸክሙን አልተወጣም በሚል የስር ፍ/ቤትን ውሳኔ አፅንቶታል፡፡
የስር ፍ/ቤቶች ከባድ ቸልተኝነትን እንደ ፍሬ ነገር በመቁጠር የሰጡት ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት የተፈጸመበት ቢሆንም የሰበር ችሎት ስህተቱን ከማረም ይልቅ የስር ፍ/ቤቶችን ስህተት ደግሞታል፡፡ ችሎቱ በቀረበለት የሰበር አቤቱታ መነሻነት ጉዳዩን የመረመረው ተጠሪ ሲያሽከረክረው በነበረው የእቃ መጫኛ ታግ አውሮፕላኑን የገጨው በከባድ ቸልተኝነት ነው ወይስ አይደለም? የሚል ጭብጥ በመመስረት ሲሆን ለጭብጡ ምላሽ የሰጠው ግን ተለይቶ በተቀመጠ የከባድ ቸልተኝነት መለኪያ ሳይሆን በማስረጃ ላይ ነው፡፡ በጭብጡ ላይ የችሎቱ ሐተታ እንደሚከተለው ይነበባል፡፡
“…ስለአደጋው ምርመራ እንዲያደርግ የተቋቋመው ኮሚቴ ያቀረበውን ሪፖርት በህብረት ስምምነቱ መሰረት የተቋቋመው የቅሬታ ሰሚ ኮሚቴ ያቀረበውን የውሳኔ ሀሳብ የአመልካች ዋና ስራ አስፈጻሚ ያልተቀበለው ቢሆንም ፍሬ ጉዳይ የማጣራትና የመመዘን ስልጣን ያላቸው ፍ/ቤቶች የአደጋ ምርመራ ሪፖርት ያቀረበው ኮሚቴና የቅሬታ ሰሚ ኮሚቴ ያቀረቡትን ሪፖርት ታዓማኒነትና ክብደት ያለው ማስረጃ መሆኑን በመመዘን አደጋው በተጠሪ ከባድ ቸልተኝነት ሳይሆን [በ]ስራ መደራረብ ምክንያት ተጠሪ አጋጥሞት በነበረው ተፈጥሯዊ የሰውነት መድከም የመጣ ነው፡፡ አመልካች ተጠሪ በከባድ ቸልተኝነት አውሮፕላኑ ላይ አደጋ ያደረሰ መሆኑን አላስረዳም በማለት ወስነዋል፡፡ ስለሆነም የመጀመሪያ ፍ/ቤትና የከፍተኛ ፍ/ቤት ፍሬ ጉዳይ በማጣራትና ማስረጃ በመመዘን የደረሱበት ድምዳሜ የማጣራት ስልጣን ለሰበር ችሎት በፌደራል ህገ መንግስት አንቀጽ 80 ንዑስ አንቀጽ 3(ሀ) እና በአዋጅ ቁ. 25/88 አንቀጽ 10 ከተሰጠው ስልጣን ውጭ በመሆኑ አደጋው የደረሰው በተጠሪ ከባድ ቸልተኝነት ነው በማለት አመልካች ያቀረበውን ክርክር አልተቀበልነውም፡፡”
[1] ውሳኔ የተሰጠው በተሻረው አዋጅ ቁጥር 42/85 መሰረት ቢሆንም ይህን ጉዳይ አስመልክቶ የድንጋጌው ይዘት ያልተለወጠ በመሆኑ በሰ/መ/ቁ. 18419 ችሎቱ በሰጠው ውሳኔ መሰረት በአዋጅ ቁጥር 377/96 ለሚነሱ ተመሳሳይ ጥያቄዎችም ተፈጻሚነት አለው፡፡
የችሎት ገጠመኞች
በለጬ በችሎት
በአንድ የቀለብ ይቆረጥልኝ ክርክር ዳኛው የተጠሪን የገቢ መጠን ለማጣራት ስራውን ይጠይቁታል፡፡
“ስራህ ምንድነው?” እሱም “ጫት እሸጣለው፡፡ በለጬ ጫት እሸጣለው፡፡” ዳኛው የገቢውን መጠን በተመለከተ መረጃ ለማግኘት “አንድ እስር በለጬ ጫት በስንት ብር ይሸጣል?” ሲሉ ጥያቄ ያቀርቡለታል፡፡ እሱም መቼም ዳኛው የበለጬን የመሸጫ ዋጋ አያውቁም በሚል ግምት “40 ብር!” ብሎ ሲናገር ዳኛው የጥያቄውን እንደምታ ባለመረዳት “አንተ! በችሎት ትዋሻለህ?” በለጬ 60 ብር አይደለም?” በማለት አፋጠውታል፡፡
ኮንስታብልና ኮብልስቶን
በአካል ላይ ጉዳት በማድረስ ወንጀል ምስክሩ የምስክርነት ቃሉን እየሰጠ ነው፡፡ በምስርነቱ መሐል “…እና ተከሳሹ በኮንስታብል አናቱን ሲለው መሬት ላይ ተፈጠፈጠ..” በማለት ሲናገር ዳኛው አቋረጡትና “በኮብልስቶን ለማለት ፈልገህ ነው? ኮንስታብል እኮ ፖሊስ ነው፡፡”
ምስክር— “ያው ሁለቱም አንድ ናቸው፡፡”
የሞተ ነገር
የከሳሽ ጠበቃ በስር ፍርድ ቤት በተወሰነው ውሳኔ ላይ ቅር በመሰኘት ይግባኙን ለበላይ ፍርድ ቤት ያቀርባል፡፡ ሆኖም ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሙሉ በሙሉ አጸናው፡፡ ከዚህ ቀጥሎ በድጋሚ ይግባኝ ማለት አይቻልም፡፡ የቀረችው አንዲት ጠባብ መንገድ “መሰረታዊ የህግ ስህተት አለ” ብሎ ለፌደራሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሰበር አቤቱታ ማቅረብ ብቻ ነው፡፡ የሰበር አቤቱታ ቀርቦ ተቀባይነት ካጣ ነገሩ ተሰበረ አለቀ ደቀቀ ማለት ነው፡፡ ከዚህ በኋላ የህገ መንግስታዊነት ጥያቄ ካልተነሳ በቀር ወዴትም መሄድ አይቻልም፡፡ ጠበቃው የሰበር አቤቱታውን ፅፎ አቀረበ፡፡ በሰበር የሚቀርብ አቤቱታ ወደ ዋናው ክርክር ሳይገባ መልስ ሰጭ ሳይጠራ ወዲውኑ “አያስቀርብም!” ተብሎ ሊዘጋ ይችላል፡፡ “አያስቀርብም!” ከተባለ ነገሩ ሞተ ማለት ነው፡፡ የመጨረሻ ዕድሉን በጉጉት የሚጠባበቀው ጠበቃ በቀጠሮው ቀን ሲቀርብ የፈራው አልቀረ የሰበር አቤቱታው “አያስቀርብም!” ተባለ፡፡ በመጨረሻም ዳኛው “መዝገቡ ተዘግቷል! ወደ መዝገብ ቤት ይመለስ” ብለው መዝገቡን ዘጉ፡፡ ጠበቃው ግን እጅ ነስቶ ዝም ብሎ ከመውጣት ይልቅ አንዲት ነገር ተናግሮ ተንፈስ ማለት ስለፈለገ “የተከበረው ፍርድ ቤት መቼ ነው የሚከፈተው?” ብሎ በመጠየቅ ዳኞቹንም ራሱንም ዘና አድርጎ ወጥቷል፡፡
ክቡር ዳኛ
አንድ ተከራካሪ በችሎት ቆሞ ዳኛው ሓሳቡን እንዲረዱለት በተደጋጋሚ “ክቡር ፍርድ ቤት! ክቡር ፍርድ ቤት!” እያለ አቤቱታውን ያሰማል፡፡ አሁንም ባለማቋረጥ “ክቡር ፍርድ ቤት!” ብሎ ሲጀምር ትዕግስት ያጡት ዳኛ “እባክህ ክቡር ፍርድ ቤት! ክቡር ፍርድ ቤት! እያልክ ፍርድ ቤቱን አታሰልቸው፡፡” ይሉታል፡፡ የልቡ ያልደረሰለት ተከራካሪ ግን አነጋገሩን ቀይሮ “ክቡር ዳኛ! ክቡር ዳኛ!” ማለት ሲጀምር ዳኛው “ደሞ ወደእኔ መጣህ?” ብለው ሲያፋጥጡት እንደገና ተስፋ በመቁረጥ ስሜት “ኧረ በእግዚአብሔር!” ማለት ጀመረ:: በመጨረሻ ዳኛው “!እንዴ ደሞ ብለህ ብለህ ወደእሱ ሄድክ?” በማለት ለዛ በተሞላበት መልኩ እንዲረጋጋ አድርገውታል፡፡
የችሎት ቀልዶች
ተከሳሽ– “ክቡር ፍርድ ቤት ሌላ ተከላካይ ጠበቃ እንዲሾምልኝ እጠይቃለሁ፡፡”
ዳኛ– “ምንድነው ምክንያትህ?”
ተከሳሽ– “ይሄኛው ተከላካይ ጠበቃ የኔን ጉዳይ ችላ ብሎታል፡፡”
ዳኛው ወደ ተከላካይ ጠበቃ ዞረው “እህ! ለተከሳሹ ቅሬታ የምትለው ነገር አለህ?”
ተከላካይ ጠበቃ– “ኧ!? ምን አሉኝ? ይቅርታ ጌታዬ እየሰማሁ አልነበረም::”
* * *
ዳኛው ተከሳሹን “ፍርድ ቤት ተከላካይ ጠበቃ እንዲያቆምልህ ትፈልጋለህ?” ሲሉ ይጠይቁታል::
ተከሳሽ –“አይ በራሴ ብከራከር እመርጣለሁ፡፡ የቀረበብኝ ክስ እኮ በጣም ከባድ ነው!”
* * *
በአንድ የአስገድዶ መድፈር ወንጀል ክስ ዐቃቤ ህጉ ዳኛውን “ጌታዬ ይህ ድርጊት የተፈጸመው ተስተናጋጅ ጢም ብሎ በሞላበት ሬስቶራንት ውስጥ ነው፡፡” ብሎ መናገር ሲጀምር በነገሩ የተደመሙት ዳኛ “በእኔ ተሞክሮ ግን ይህን መሰል ድርጊቶች የሚፈጸሙት ተስተናጋጅ በሌለበትና ሬስቶራንቱ ዝግ በሚሆንበት ጊዜ ነው፡፡” ሲሉት ዐቃቤ ህጉ ነገረኛ ቢጤ ነበረና “አይ ጌታዬ! እኔ እንኳን እንደዛ ዐይነት ተሞክሮ የለኝም!” በማለት የተከበሩት ዳኛ ላይ አላግጦባቸዋል፡፡
* * *
አንድ ሰው ኒዮርክ ከተማ ውስጥ በሐሰት ጠበቃ ነኝ እያለ በማታለል በፍርድ ቤት በተደጋጋሚ ከቀረበ በኋላ ተደርሶበት በፈፀመው የማጭበርበር ወንጀል ክስ ቀርቦበት ጥፋተኛ ተብሎ ዘብጥያ ይወርዳል፡፡ ታሪኩ በእርግጥ ያጋጠመ ሲሆን በወቅቱ የብዙዎችን ትኩረት ስቦ ነበር፡፡ ታዲያ በየቀኑ በእሳቸው ፊት ሲቀርብ አንዴም ያልጠረጠሩት ዳኛ “ጠበቃ እንዳልሆነ መጠርጠር ነበረብኝ፡፡ ሁል ጊዜ ቀጠሮ አክባሪና ትሁት ነው” ሲሉ ተደምጠዋል፡፡
* * *
ዳኛው የተምታታ ክርክር እያቀረበ ሃሳቡ አልጨበጥ ያላቸውን ጠበቃ “ያንተን ክርክር ጭራውን እንኳን ለመያዝ አቅቶኛል፡፡ በአንዱ ጆሮ ገብቶ በሌላኛው ይወጣል” ይሉታል፡፡ ጠበቃውም የሚሸነፍ ዓይነት አልነበረምና “ጌታዬ በመሀል ሆኖ የሚያቆመው ነገር ምን አለ?” ሲል መልሶላቸዋል፡፡
* * *
ከግራ ወደቀኝ እየተመላለሰ ባለማቋረጥ ለረጅም ጊዜ ክርክሩን በማቅረብ ላይ ያለ አንድ ሞቅ ያለው ጠበቃ በወሬው መሐል ቆም ብሎ “እየተከተሉኝ ነው ጌታዬ?” ሲል ዳኛውን ይጠይቃቸዋል፡፡ ዳኛውም “አዎ በቅርበት እተከተልኩህ ነው፡፡ ግን ግራ የገባኝ ነገር ወዴት ነው የምትሄደው?” በማለት መልሰው በነገር ጠቅ አድርገውታል፡፡
The Federal Supreme Court has released the table of contents of Cassation decisions volume 17.
Click the link below to download the file.
የጡረታ መውጫ እድሜ ላይ መድረስ ህጋዊ ውጤት
ሰራተኛው የጡረታ እድሜ ላይ ደረሶ ከተቀጣሪነት ወደ ተጧሪነት ሲሸጋገር የስራ ውሉም ያለ ተጨማሪ ቅድመ ሁኔታ ወዲያውኑ ያበቃለታል፡፡ ያ ማለት ግን ከጡረታ በኋላ እንደገና በአዲስ መልክ ተቀጣሪ ለመሆን አይችልም ማለት አይደለም፡፡ ጡረተኛው ካካበተው የረጅም ጊዜ የስራ ልምድ እና ተሞክሮ አንጻር በተለይ በአንዳንድ የስራ መስኮች ላይ ተፈላጊነቱ ይጨምራል፡፡ ሆኖም በቋሚነት (ላልተወሰነ) ጊዜ የመቀጠር እድል የለውም፡፡ በሰ/መ/ቁ 18832 (ቅጽ 6) እና 47469 (ቅጽ 9) በተሰጠ የህግ ትርጉም መሰረት ከጡረታ መውጣት በኋላ የሚደረግ የስራ ውል ለተወሰነ ጊዜ እንደተደረገ ይቆጠራል፡፡
ለመንግስትና ለግል ሰራተኞች በህግ የተቀመጠው የጡረታ እድሜ 60 ዓመት ሲሆን የሚሰላውም ሰራተኛው ለመጀመሪያ ጊዜ ሲቀጠር በቅድሚያ የመዘገበውን የልደት ዘመን መሠረት በማድረግ ነው፡፡
ሰራተኛው በህግ የተወሰነው የ60 ዓመት የጡረታ መውጫ እድሜ ላይ ሲደርስ የስራ ውሉን ያቋረጠው ህግ እንጂ አሰሪው ባለመሆኑ የስራ ውሌ ከህግ ውጪ ተቋርጧል በሚል የሚያነሳው ጥያቄ ተቀባይነት አይኖረውም፡፡ በአመልካች የኢትዮጵያ አገር አቋራጭ ከፍተኛ አውቶብስ የግል ባለንብረቶች ማህበር እና ተጠሪ አቶ አያሌው ይርጉ (ሰ/መ/ቁ 31402 ሚያዚያ 30 ቀን 2000 ዓ.ም ቅጽ 6) መካከል በሰበር በታየ ክርክር ተጠሪ የቀረብኝን እዳ ሳልከፍል በጡረታ ልገለል አይገባም በማለት በመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት እና በሰበር ችሎት ያቀረቡት ክርክር ተቀባይት ሳያገኝ ቀርቷል፡፡
በእርግጥ ሰራተኛው የጡረታ መውጫ እድሜ ላይ ከደረሰ በኋላ በጡረታ ሊገለል እንደማይገባ የሚያቀርበው ምክንያት የህግ ድጋፍ እንደሌለው አያከራክርም፡፡ በሰ/መ/ቁ 31402 በሰበር ችሎት በተሰጠው ውሳኔ ላይ ችሎቱ ለውሳኔው መሠረት ያደረገው ፍሬ ነገር ተጠሪ የጡረታ መውጫ እድሜያቸው ደርሶ በጡረታ ልገለል አይገባም በሚል ክስ እንዳቀረቡ ቢሆንም ለሰበር አቤቱታው መነሻ የሆነው የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ውሳኔ ላይ የሰፈሩት ፍሬ ነገሮች ግን በዚህ መልኩ የተቃኙ አይደሉም፡፡ ስለሆነም ከግልጽነት አኳያ የጉዳዩን አመጣጥ በአጭሩ ማስቀመጥ ያስፈልጋል፡፡
ተጠሪ በፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ያቀረቡት ክስ በአመልካች መ/ቤት በገንዘብ ያዥነት ተቀጥሬ ስሰራ ገንዘብ በማጉደሌ መ/ቤቱ የስራ መደቤን ቀይሮ የቀረብኝን ብር 13,819.36 (አስራ ሶስት ሺ ስምንት መቶ አስራ ዘጠኝ ብር ከሰላሳ ስድስት ሳንቲም) እየሰራሁ ለመክፈል ተስማምቼ ሳለ ድርጅቱ እድሜዬ ከ60 ዓመት በላይ በመድረሱ ከስራ ተሰናብተሃል በማለት በስምምነታችን መሠረት እዳዬን ከፍዬ ሳልጨርስ ከስራዬ ያሰናበተኝ በመሆኑ ውዝፍ ደመወዝ ተከፍሎኝ ወደ ስራዬ እንድመለስ ይወሰንልኝ የሚል ነው፡፡
አመልካችም ለክሱ በሰጠው መልስ ተጠሪ በጡረታ ህጉ እና በድርጅቱ የአስተዳደር መመሪያ መሠረት በእድሜ ገደቡ ጡረታ ከወጡ በኋላ ወደ ስራዬ ልመለስ በማለት የሚጠይቁበት የህግ ስርዓት አለመኖሩን በመግለጽ የስራ ውሉ መቋረጥ በአግባቡ እንደሆነ ተከራክሯል፡፡ ፍ/ቤቱም ተጠሪ ከፍዬ ያልጨረስኩትን ገንዘብ ሳልከፍል መሰናበት የለብኝም በማለት ያቀረቡት መከራከሪያ በድርጅቱ ውስጥ ለመቆየት ዋስትና እንደማይሆን ገልጾ ክሱን ውድቅ አድርጎታል፡፡ በውሳኔው ቅር በመሰኘት ተጠሪ የይግባኝ አቤቱታ ለፌ/ከ/ፍ/ቤት ያቀረቡ ሲሆን ፍ/ቤቱም ግራ ቀኙን አከራክሮ የስር ፍ/ቤትን ውሳኔ በመሻር ውሳኔ ሰጥቷል፡፡ ውሳኔው የሚከተለው ይዘት አለው፡፡
“ተጠሪው በድርጅቱ ሲቀጠሩ በጡረታ የተገለሉ መሆኑ ታውቆ ስራቸውን ጀምረው ሲሰሩ አንደገና 60 ዓመት የጡረታ እድሜ ስለደረሰ በማለት ለሁለተኛ ጊዜ በጡረታ ማሰናበቱ ከህጉ አግባብ ውጪ በመሆኑ ስንብቱ አላግባብ ነው፡፡”
የይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ውሳኔ በሰበር ሲሻር ችሎቱ ለውሳኔው መሠረት ያደረገው ፍሬ ነገር በፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ከተገለጸው ጋር ተመሳሳይነት አለው፡፡ ሆኖም የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ውሳኔ ይዘት ሲታይ ለውሳኔው መሠረት የተደረጉት ፍሬ ነገሮች ፈጽሞ የተለዩ ናቸው፡፡ የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት እና የሰበር ችሎት ተጠሪ የጡረታ መውጫ 60 ዓመት ላይ ደርሰው በጡረታ ልገለል አይገባም በሚል ክስ እንዳቀረቡ ተደርጎ ውሳኔ የሰጡ ሲሆን በይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ውሳኔ ላይ የተገለጸው ደግሞ ተጠሪ በጡረታ ከተገለሉ በኋላ በድጋሚ ተቀጥረው እንደገና በጡረታ ሊገለሉ እንደማይገባ ነው፡፡
የተጠሪ ጥያቄ እድሜዬ ለጡረታ የደረሰ ቢሆንም በጡረታ ልገለል አይገባም ከሆነ የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት እና የሰበር ችሎት የሰጡት ውሳኔ የአዋጁን አንቀጽ 24(3) መሠረት ያደረገ በመሆኑ የሚነቀፍበት ምክንያት የለም፡፡ በተቃራኒው ጥያቄው የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት በቃኘው መልኩ ከጡረታ መገለል በኋላ የተፈጸመ የስራ ውል መቋረጥ ከሆነ አንቀጽ 24(3) ለጉዳዩ አግባብነት የለውም፡፡ በጡረታ የተገለለ ሰራተኛ ድጋሚ ሲቀጠር ለሁለተኛ ጊዜ በጡረታ የሚገለልበት ስርዓት ባለመኖሩም የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ውሳኔ ሊነቀፍ አይገባውም፡፡ የሰበር ችሎቱ በፍሬ ነገር አገላለጽ ረገድ በይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት የተፈጸመ ስህተት ስለመኖሩ በውሳኔው ላይ አላመለከተም፡፡ ይህንን በግልጽ ባላመለከተበት ሁኔታ የሰጠው ውሳኔ የተሳሳተ ከመሆን አይድንም::
በጡረታ መገለል ሲባል ምን ማለት ነው?
“ሠራተኛው አግባብ ባለው ህግ መሠረት በጡረታ ሲገለል” የሥራ ውሉ በሕግ በተደነገገው መሰረት ይቋረጣል፡፡ ይህ የአንቀጽ 24(3) ድንጋጌ ግልጽነቱ ጎልቶ ይዘቱም ጠርቶ የሚታይ ይመስላል፡፡ ግልጽ ህግ አቃቂር ይወጣለት እንደሆን እንጂ ትርጉም አይሻም፡፡ ሆኖም ህግ የፈለገውን ያክል ግልጽነትን ተላብሶ መደንገጉ የአረዳድ ስህተት እንዳይፈጠር ዋስትና አይሰጥም፡፡ ምክንያቱም የችግሩ ምንጭ የአንባቢው እንጂ የተነባቢው አይደለምና፡፡ የአንቀጽ 24(3) ድንጋጌ በዚህ መነጽር ሲታይ እዚህ ደረጃ የሚደርስ ‘የተጋነነ’ ግልጽነት አለው ለማለት ባይቻልም ይዘቱ አከራካሪ የሚባሉ የአሰሪና ሰራተኛ ድንጋጌዎች ውስጥ የሚፈረጅ አይደለም፡፡
እንበልና የጡረታ እድሜ ላይ የደረሰ ሰራተኛ አሰሪው ስራ እንዲያቆም ሳይነግረው ስራ መስራቱን ቀጠለ፡፡ ሁለተኛው ወር ላይ አሰሪው በጡረታ ምክንያት ውሉ መቋረጡን አሳወቀው፡፡ በዚህን ጊዜ ውሉ የተቋረጠው መቼ ነው? የሚል ጥያቄ ይነሳል፡፡ ለጥያቄው በሁለት መልኩ ምላሽ ሊሰጥ ይችላል፡፡ በአንድ በኩል ጡረታ በህግ በተደነገገው መሰረት የስራ ውልን ስለሚያቋርጥ የስራ ውሉ ከሁለት ወራት በፊት በህግ ተቋርጧል፡፡ በሌላ በኩል ሰራተኛው ለጡረታ ዕድሜ ቢደርስም በአሰሪው አማካይነት ከስራ ካልተገለለ የመጀመሪያው ውል ቀጣይነት ስለሚኖረው ውሉ የተቋረጠበት ጊዜ ሁለተኛው ወር ላይ ነው ማለት ይቻላል፡፡
በጡረታ የመገለል ትርጉም በሰ/መ/ቁ 37551 (አመልካች አቶ ድካምየለህ ጥበቡ እና ተጠሪ አርሾ የሕክምና ላቦራቶሪ ኃላ/የተ/የግል ማህበር ታህሳስ 9 ቀን 2001 ዓ.ም. ቅጽ 8) አከራካሪ ጥያቄ ያስነሳ ቢሆንም የማያከራክር ምላሽ ግን አልተሰጠውም፡፡ በመዝገቡ ላይ ግራ ቀኙን ያከራከረው ጉዳይ መነሻው የስንብት ክፍያ ሲሆን የአመልካችን የስንብት ክፍያ መብት ለመወሰን የሥራ ውሉ የተቋረጠበት መንገድ ወሳኝ ጭብጥ ሆኖ በመውጣቱ በቅድሚያ እልባት ማግኘት ነበረበት፡፡ በተጠሪና የተጠሪ ሠራተኞች መካከል የተደረገው የህብረት ስምምነት ስራውን በገዛ ፈቃዱ ለለቀቀ ሠራተኛ የስንብት ክፍያ እንዲያገኝ ይፈቅዳል፡፡ አመልካች ከስር ፍርድ ቤት ጀምሮ የሚከራከሩት ስራቸውን በፈቃዳቸው የለቀቁ በመሆኑ በህብረት ስምምነቱ መሰረት የስንብት ክፍያ እንዲከፈላቸው ሲሆን ተጠሪ በበኩሉ የሥራ ውሉ የተቋረጠው አመልካች በጡረታ በመገለላቸው እንጂ ስራቸውን በመልቀቃቸው ባለመሆኑ ክፍያው እንደማይገባቸው በመግለጽ ክርክሩን አቅርቧል፡፡ ችሎቱ የግራ ቀኙን ክርክር አገናዝቦ ውሳኔ ለመስጠት እንዲረዳው መጀመሪያ በክርክሩ ሂደት የተረጋገጡ ያላቸውን ፍሬ ነገሮች ለይቶ አስቀምጧል፡፡
በዚሁ መሰረት አመልካች በጥቁር አንበሳ ሆስፒታል ተቀጥረው ሲያገለግሉ ከቆዩ በኋላ እድሜያቸው 50 (ሃምሳ) ዓመት ሲሞላ በፈቃዳቸው ስራቸውን ለቀው ለዚህ አገልግሎታቸው የጡረታ መብት ተጠቃሚ ሆነዋል፡፡ ከዚህ መስሪያ ቤት ‘በጡረታ ከተገለሉ’ በኋላ በተጠሪ ድርጅት ከሐምሌ 19 ቀን 1989 ዓ.ም. ጀምሮ ተቀጥረው ለአስር ዓመታት ያህል አገልግለው እድሜ ለጡረታ ደርሷል በሚል ምክንያት ከነሐሴ 25 ቀን 1999 ዓ.ም. ጀምሮ ከሥራ መገለላቸው በችሎቱ እይታ የተረጋገጡ ጉዳዮች ናቸው፡፡
እዚህ ላይ ችሎቱ ፍሬ ነገሮቹን የገለጸበት መንገድ ትኩረትን የሚስብ ብቻ ሳይሆን ጥያቄም እንደሚያስነሳ ልብ ይሏል፡፡ “…ከዚህ መስሪያ ቤት በጡረታ ከተገለሉ በኋላ..” የሚለው አገላለጽ በክርክሩ ሂደት የተረጋገጠ ፍሬ ነገር አይደለም፡፡ ሊረጋገጥም አይችልም፡፡ ምክንያቱም በጡረታ መገለል በተያዘው ጉዳይ ላይ የህግ እንጂ የፍሬ ነገር ጉዳይ አይደለም፡፡ የክርክሩ ቁልፍ ጭብጥ የአመልካች የሥራ ውል የተቋረጠበት መንገድ ነው፡፡ አመልካች እንደሚሉት ሥራቸውን በገዛ ፈቃዳቸው ለቀው ከሆነ በህብረት ስምምነቱ መሰረት የስንብት ክፍያ ያገኛሉ፡፡ በተቃራኒው አግባብ ባለው ህግ በጡረታ የተገለሉ ከሆነ የፕሮፊደንት ፈንድ የተከፈላቸው በመሆኑ በድጋሚ የስንብት ክፍያ እንዳያገኙ የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ (ማሻሻያ) አዋጅ ቁ. 494/1998 አንቀጽ 2(2) ሰ ይከለክላቸዋል፡፡ ከዚህ አንጻር የአመልካች በጡረታ መገለል ትርጉም የሚሻ የህግ ጥያቄ እንጂ በማስረጃ የሚረጋገጥ ፍሬ ነገር አይደለም፡፡
ችሎቱ ህግን ከፍሬ ነገር ቀላቅሎ ስህተት ከሰራ በኋላ በጉዳዩ ላይ የሚደርስበት ድምዳሜ ሆነ የሚሰጠው ውሳኔ የተሳሳተ እንደሚሆን መገመት አይከብድም፡፡ የአመልካች በጡረታ መገል አስቀድሞ ግምት የተወሰደበት በመሆኑ በተጠሪ የቀረበው ክርክር ተድበስብሶ ታልፏል፡፡ ይህንንም ከሚከተለው የችሎቱ ሐተታ ለመረዳት ይቻላል፡፡
“አመልካች ከተጠሪ ድርጅት የተሠናበቱት የጡረታ ዕድሜ ስለደረሰ ህጉም ስለሚያስገደዳቸው ጠይቀው ጡረታ ወጡ እንጂ ሥራ መልቀቅ ፈልገው አይደለም በማለት የተጠሪ ጠበቃ ያቀረቡት መከራከሪያ ሲታይ አመልካች ከጥቁር አንበሳ ሆስፒታል በጡረታ የተገለሉ መሆኑ እየታወቀ በተጠሪ መስሪያ ቤት የተቀጠሩ መሆናቸው ጋር ተዳምሮ ሲታይ ተቀባይነት የሌለው ነው፡፡ በመሆኑም አመልካች በጡረታ ከተገለሉ በኋላ በተጠሪ መስሪያ ቤት ተቀጥረው ሲሠሩ ቆይተው ስራውን የለቀቁት በገዛ ፈቃዳቸው እንጂ የጡረታ ዕድሜ ደርሶ ሕጉ የሚያስገድዳቸው ሆኖ አይደለም፡፡ አመልካች ከተጠሪ መ/ቤት ስራቸውን የለቀቁት የጡረታ ዕድሜ ደርሶ ነው ቢባልም የጡረታ ዕድሜ የደረሰ ሠራተኛ የተጠሪን ድርጅት ለመልቀቅ ከፈለገ ሊከለከል የሚችልበት ምክንያት የለም፡፡”
ሐተታው እንደሚጠቁመን አመልካች ከጥቁር አንበሳ ሆስፒታል በገዛ ፈቃዳቸው ስራቸውን ከለቀቁ በኋላ የጡረታ አበል ተጠቃሚ መሆናቸው በጡረታ ስለመገለላቸው ማረጋገጫ ሆኖ ተወስዷል፡፡ ይሁን እንጂ የጡረታ መውጫ ዕድሜ ከመድረሱ በፊት የጡረታ አበል ተጠቃሚ መሆን በአንቀጽ 24(3) አነጋገር ‘አግባብ ባለው ህግ መሰረት በጡረታ መገለል’ ማለት አይደለም፡፡ በመዝገቡ ላይ ውሳኔ የተሰጠው በ2001 ዓ.ም. ሲሆን በወቅቱ በመንግስት ሠራተኞች ላይ ተፈጻሚነት የነበረው የጡረታ ህግ የመንግስት ሰራተኞች የጡረታ አዋጅ ቁ 345/1995 ሲሆን ይኸው አዋጅ (ከነማሻሻያዎቹ) በአዋጅ ቁ 714/2003 እስከሚተካ ድረስ በአዋጅ ቁ 424/1997 እና በአዋጅ ቁ 633/2001 ተሻሽሏል፡፡
በአዋጅ ቁ 345/1995 አንቀጽ 12(1) ሐ የመንግስት ሰራተኞች የጡረታ መውጫ ዕድሜ (በእንግሊዝኛው ቅጂ ላይ retirement age) ስድሳ ዓመት እንዲሆን ተወስኗል፡፡ ጡረታ መውጣት ማለት ከስራ በጡረታ መገለል ማለት ነው፡፡ በዚህ አዋጅ ሆነ በአዲሱ አዋጅ ቁ. 714/2003 ብሎም በግል ድርጅት ሠራተኞች የጡረታ አዋጅ ቁ. 715/2003 አንድ ሠራተኛ የጡረታ መውጫ ዕድሜው ከመድረሱ በፊት ጡረታ የሚወጣበት ሆነ በጡረታ የሚገለልበት አግባብ የለም፡፡ ሆኖም ዕድሜው ለጡረታ ሳይደርስ የጡረታ አበል ባለመብትና ተጠቃሚ ሊሆን ይችላል፡፡ በአዋጅ ቁ 345/1995 አንቀጽ 12(2) እንደተደነገገው ቢያንስ ሃያ ዓመት ያገለገለ የመንግስት ሰራተኛ በራሱ ፈቃድ ወይም በአዋጁ ከተጠቀሱት ውጪ በሆነ ምክንያት አገልግሎት ካቋረጠ የጡረታ መውጫ ዕድሜው ሲደርስ የአገልግሎት ጡረታ አበል እስከ ዕድሜ ልኩ ይከፈለዋል፡፡ ድንጋጌው ሰራተኛውን የጡረታ አበል ተጠቃሚ ወይም ተከፋይ ሳይሆን የጡረታ ባለመብት ያደርገዋል፡፡ በዚህ መልኩ የሚገኝ የጡረታ ባለመብትነት በአዋጅ ቁ 714/2003 እና በአዋጅ 715/2003 ላይም በተመሳሳይ መልኩ ተደንግጓል፡፡ የሰራተኛው አገልግሎት ወይም የስራ ውሉ የተቋረጠው ሃያ አምስት ዓመት አገልግሎት ከሰጠ በኋላ ከሆነ የጡረታ መውጫ ዕድሜው ሊደርስ አምስት ዓመት ሲቀረው የጡረታ አበል ተጠቃሚነት ወይም ተከፋይነት መብት ይኖረዋል፡፡
የጡረታ መውጫ ዕድሜው ሊደርስ አምስት ዓመት ሲቀረው የጡረታ ክፍያ ማግኘት የጀመረ ሰራተኛ በድጋሚ ከተቀጠረ ውጤቱ ምን ይሆናል? ውጤቱ በድሮው አዋጅ ቁ 345/1995 መሰረት ሰራተኛው እንደገና በመንግስት መስሪያ ቤት ተቀጥሮ ደመወዝ ማግኘት ከጀመረ የጡረታ አበሉ ይቋረጣል፡፡ ሆኖም ዕድሜው ለጡረታ መውጫ እስኪደርስ ድረስ ያበረከተው አገልግሎት ከድሮው አገልግሎት ጋር ይደመርለታል፡፡ በድጋሚ የተቀጠረው በግል ድርጅት ከሆነ ግን የጡረታ አበል መቋረጥ ሆነ የአገልግሎት መደመር አይኖርም፡፡ አዋጁ የድጋሚ ቅጥር ውጤትን ለይቶ ያስቀመጠው ቅጥሩ በመንግስት መስሪያ ቤት ከተፈጸመ ብቻ ነው፡፡ በአዋጅ ቁ 714/2003 እና አዋጅ ቁ 715/2003 ደግሞ ድጋሚ ቅጥር ሲኖር እስከ ጡረታ መውጫ ዕድሜ ድረስ ያለው አገለግሎት ሰራተኛው በጡረታ አገልግሎት የሚታሰብለት ሲሆን ሲከፈለው የነበረው የጡረታ አበል ግን አይቋረጥም፡፡
በድሮው ሆነ በአሁኖቹ የጡረታ ህጎች ዳግም ቅጥር በጡረታ አገልግሎት ላይ ውጤት የሚኖረው ሰራተኛው ለጡረታ መውጫ ዕድሜ እስኪደርስ ድረስ ነው፡፡ ሰራተኛው ጡረታ የሚወጣበት ዕድሜ ላይ ከደረሰ በመንግስት መስሪያ ቤት ሆነ በግል ድርጅት ውስጥ የነበረው የስራ ውል ያለ ተጨማሪ ቅድመ ሁኔታ ይቋረጣል፡፡ የአዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 24(3) ድንጋጌ ባይኖርም እንኳን ለጡረታ ዕድሜ ደርሶ ጡረታ መውጣት ማለት ስራ ማቆም፤ ከስራ ማረፍ፤ ስራ መተውና በህግ በተገኘ መብት መጦር ማለት በመሆኑ ስድሳ ዓመት መድረስ የሥራ ውልን እንደሚያቋርጥ የጡረታ ህጉን ብቻ መሰረት አደርጎ ድምዳሜ ላይ መድረስ ይቻላል፡፡ የጡረታ መውጫ ዕድሜ ስድሳ ዓመት ነው ከተባለ ሰራተኛው በጡረታ ከስራ የሚገለለው ወይም ጡረታ የሚወጣው ከስድሳ ዓመት በፊት ወይም ከስድሳ ዓመት በኋላ ሳይሆን ስድሳ ‘አናቷ’ ላይ ሲደርስ ብቻ ነው፡፡ መረሳት የሌለበት መሰረታዊ ነጥብ ግን የጡረታ ባለመብት ወይም ተጠቃሚ መሆን በጡረታ መገለል ማለት አለመሆኑ ነው፡፡
በሰ/መ/ቁ 37551 አመልካች በጥቁር አንበሳ ሆስፒታል ካገለገሉ በኋላ እድሜያቸው 50 (ሃምሳ) ዓመት ሲሞላ በፈቃዳቸው ስራቸውን ለቀዋል፡፡ በሆስፒታሉ ውስጥ ለሃያ አምስት ዓመታት ያህል አገልግለዋል ብለን ብንገምት እንኳን በወቅቱ በነበረው አዋጅ ቁ 345/1995 አንቀጽ 12(3) መሰረት የጡረታ አበል መቀበል የሚጀምሩት ሃምሳ አምስተኛው ዕድሜያቸው ላይ ነው፡፡ ስራቸውን የለቀቁት ሃያ ዓመታት አገልግለው ነው ቢባል ደግሞ በአዋጅ ቁ 345/1995 አንቀጽ 12(2) መሰረት የጡረታ አበል ሊከፈላቸው የሚችለው ድፍን ስድሳ ዓመት ሲሞሉ ነው፡፡ የጡረታ ባለመብት መሆን ብሎም የጡረታ አበል ማግኘት ማለት ጡረታ መውጣት ወይም በጡረታ መገለል ማለት አይደለም፡፡ ችሎቱ በጡረታ መገለልን ከጡረታ ባለመብትነትና ተጠቃሚነት ጋር ማደባለቁ ለስህተት ዳርጎታል፡፡
በ‘ህብረት ስምምነት’ በጡረታ መገለል
በህጉ የተቀመጠው የጡረታ መውጫ የዕድሜ ጣሪያ በስራ ውል ወይም በህብረት ስምምነት ዝቅ ወይም ከፍ ብሎ ሊወሰን አይችልም፡፡ የጡረታ ዕድሜን ለማሻሻል የሚደረግ ስምምነት በህግ ፊት ተቀባይነት እንደማይኖረው የሰበር ችሎት በሰ/መ/ቁ. 80079 (አመልካች አቶ ጥላሁን ታችበሌ እና ተጠሪ ግሎባል ሆቴል ኃ/የተ/የግ/ማህበር ህዳር 19 ቀን 2005 ዓ.ም. ቅጽ 14) የህግ ትርጉም ሰጥቶበታል፡፡
የክርክሩ መነሻ አመልካች ከህግ ውጭ መሰናበታቸውን በመግለጽ ተገቢ ክፍያዎች እንዲከፈላቸው በፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ያቀረቡት ክስ ሲሆን ተጠሪም በተከሳሽነት ቀርቦ በድርጅቱ የህብረት ስምምነት አንቀጽ 32.5 መሰረት የተጠሪን ጡረታ የመውጫ ዕድሜ የመወሰን ስልጣን የተሰጠው በመሆኑና አመልካችም ዕድሜያቸው 55 ዓመት የሞላቸው በመሆኑ ስንብቱ በህብረት ስምምነቱ መሰረት በአግባቡ ነው የሚል መከራከሪያ አቅርቧል፡፡ ፍርድ ቤቱም ስንብቱ በህብረት ስምምነቱ መሰረት የተፈጸመ ህጋዊ ነው በማለት ውሳኔ የሰጠ ሲሆን ይግባኝ የቀረበለት ከፍተኛ ፍርድ ቤትም የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ አጽንቶታል፡፡
አመልካችም የጡረታ ዕድሜ በህግ እንጂ በህብረት ስምምነት ሊወሰን እንደማይገባ በመግለጽ የሰበር አቤቱታ አቅርበዋል፡፡ አቤቱታውን የመረመረው የሰበር ችሎት ውሳኔ ሲሰጥ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 24(3) ሰራተኛው አግባብ ባለው ህግ በጡረታ ሲገለል የስራ ውሉ እንደሚቋረጥና በሲቪል ሰርቪስ ሰራተኞች አዋጅ ሆነ በግል ሰራተኞች የጡረታ አዋጅ ቁጥር 715/2003 አንቀጽ 17(1) የጡረታ መውጫ ዕድሜ 60 ዓመት መሆኑን ካተተ በኋላ የተጠቀሰው የህብረት ስምምነት ከአዋጁ የበለጠ መብት የማይሰጥ በመሆኑ አዋጁ ተፈጻሚነት ሊሰጠው እንደሚገባ አቋም ይዟል፡፡ የስራ ውሉ መቋረጥም ከህግ ውጭ ነው በማለት የስር ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ ሽሯል፡፡
በ‘መንግስት ውሳኔ’ በጡረታ መገለል
በሰ/መ/ቁ 42906 እና በሰ/መ/ቁ 98099 (አመልካቾች እነ ወ/ሮ ድንቄ ኦዳ (29 ሰዎች) እና ተጠሪ የኢትዮጵያ ፐልፕና ወረቀት አክስዮን ማህበር ሰኔ 19 ቀን 2006 ዓ.ም. ቅጽ 16) መደበኛው የጡረታ ዕድሜ ላይ ያልደረሰ ሠራተኛ በመንግስት ማለትም በሚኒስትሮች ምክር ቤት ውሳኔ በጡረታ የሚገለልበት ስርዓት እንዳለ ግምት ተወስዶ በሰበር ችሎት ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡ ለመሆኑ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ይህን መሰሉ ስልጣን የሚሰጥ አግባብነት ያለው ህግ አለ? የድሮው ሆነ የአሁኑ የጡረታ ህግ አንድ የመንግስት ሆነ የግል ድርጅት ሰራተኛ የጡረታ ዕድሜ ላይ ሳይደርስ የጡረታ ባለመብት ወይም የጡረታ ተጠቃሚ የሚሆንበትን ሁኔታ እንጂ ዕድሜው ሳይደርስ ጡረታ የሚወጣበትን ወይም በጡረታ የሚገለልበትን ልዩ ሁኔታ አላስቀመጠም፡፡
በሰ/መ/ቁ 98099 ቁጥራቸው 29 የሚሆኑ ሠራተኞች በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 17 የሚኒስትሮች ምክር ቤት የጡረታ መብት እንዲጠበቅላቸው ወስኗል በማለት የጡረታ መውጫ ዕድሜያቸው ሳይደርስ የስራ ውላቸውን ከህግ ውጭ እንዳቋረጠው በመግለጽ የተለያዩ ክፍያዎች እንዲከፈላቸው የጠየቁ ሲሆን ተጠሪ በበኩሉ ለክሱ በሰጠው መልስ አመልካቾች በጠቀሱት የአዋጁ ድንጋጌ መሰረት በሚኒስትሮች ምክር ቤት ውሳኔ የጡረታ መብት ተጠብቆላቸው የተሰናበቱ ስለሆነና በዚህ መልኩ ለተሰናበተ ሠራተኛ የስንብት ክፍያ ሆነ ካሳ የሚከፈልበት የሕግ አግባብ የሌለ መሆኑን ዘርዝሮ ክሱ ውድቅ ሊደረግ እንደሚገባ ተከራክሯል፡፡
ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤት አመልካቾች በአዋጅ ቁ 714/2003 ስለሚተዳደሩ ጉዳዩን ለማየት የዳኝነት ስልጣን እንዳልተሰጠው በመግለጽ ክሱን በብይን ውድቅ ያደረገው ሲሆን ይግባኝ የቀረበለት ፍርድ ቤትም ይግባኙን ሰርዞታል፡፡ በአመልካቾች የሰበር አቤቱታ የቀረበለት የኦሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ደግሞ አመልካቾች ያቀረቡተ ክስ በፍርድ ሊታይ የሚችል አይደለም በማለት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ምክንያቱን ቀይሮ ውጤቱን አጽድቆታል፡፡
ጉዳዩ ወደ ፌ/ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ሲደርስ ጉዳዩ በፍርድ ቤት ሊታይ የሚችልና በመደበኛው ፍርድ ቤት የዳኝነት ስልጣን ስር እንደሚወድቅ ችሎቱ ከስር ፍርድ ቤቶች የተለየ አቋም በመያዝ ብይኑን ውድቅ አድርጎታል፡፡ ሆኖም የብይኑ ውድቅ መደረግ የብይኑን መሻር አላስከተለም፡፡ በዋናው ጉዳይ ላይ በስር ፍርድ ቤቶች የተሰጠ ውሳኔ ሳይኖር ችሎቱ በፍሬ ነገሩ ላይ ውሳኔ በመስጠቱ ብይኑ በውጤት ደረጃም ቢሆን ተቀባይነት አግኝቷል፡፡ የሰበር ችሎት በስር ፍርድ ቤት ውሳኔ ባላረፈበት ጉዳይ ላይ ውሳኔ እንዳይሰጥ በአዋጅ ቁ 25/88 እና በህገ መንግስቱ ስልጣኑ ተገድቧል፡፡ አንድ ጉዳይ በሰበር ሊታይ የሚችለው በስር ፍርድ ቤቶች የተሰጠ የመጨረሻ ውሳኔ መሰረታዊ የህግ ስህተት እንደተፈጸመበትና እንዳልተፈጸመበት አጣርቶ ተገቢውን የህግ ትርጉም በመስጠት ለማረም ነው፡፡ የህግ ትርጉም ለመስጠት መጀመሪያውኑ በስር ፍርድ ቤት የተሰጠ ውሳኔ መኖር አለበት፡፡ በስር ፍርድ ቤት ውሳኔ ባላረፈበት ጉዳይ በሰበር ችሎት የሚሰጥ የህግ ትርጉም ሆነ ውሳኔ በይዘቱ ትክክል ቢሆንም ባይሆንም መሰረታዊ የህግ ስህተት ተፈጽሞበታል፡፡ ስልጣን በሌለበት ትክክለኛነት የለምና፡፡
ችሎቱ በዋናው ጉዳይ ላይ ውሳኔ መስጠቱ ስህተት መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ የውሳኔም ይዘትም እንዲሁ ከስህተት የጸዳ አይደለም፡፡ ውሳኔውን ለመተቸት በመጀመሪያ ደረጃ የሚኒስትሮች ምክር ቤት የተጠሪዎችን የሥራ ውል አቋርጧል ወይስ አላቋረጠም? የሚለው መሰረታዊ ጥያቄ የማያሻማ መልስ ማግኘት ይኖርበታል፡፡ ተጠሪ በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 17(9) ድንጋጌ አግባብ አመልካቾች በጡረታ እንዲገለሉ በሚኒስትሮች ምክር ቤት ማስወሰኑ እንዳልተካደና አመልካቾችም ጉዳዩ በሚኒስትሮች ምክር ቤት መወሰኑን አምነው እንደሚከራከሩ በሐተታው ላይ ተገልጿል፡፡ በውሳኔው መግቢያ ላይ በአጭሩ ተቀንጭቦ የቀረበው የአመልካቾች ጥያቄና የተጠሪ ምላሽ ግን በሐተታው የተገለጸውን አያንጸባርቅም፡፡ በውሳኔው መግቢያ ላይ የሰፈረውና ለክርክሩ መነሻ የሆነው የአመልካቾች ክስ በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 17 የሚኒስትሮች ምክር ቤት የጡረታ መብት እንዲጠብቅላቸው ወስኗል በማለት የጡረታ መውጫ ዕድሜያቸው ሳይደርስ የስራ ውላቸውን ከህግ ውጭ እንዳቋረጠው በመግለጽ የተለያዩ ክፍያዎች እንዲከፈላቸው ዳኝነት መጠየቃቸውን የሚያሳይ ነው፡፡ ተጠሪም አመልካቾች በሚኒስትሮች ምክር ቤት በተወሰነው መሰረት የጡረታ መብት ተጠብቆላቸው የተሰናበቱ ስለሆነ ጥያቄያቸው ተቀባይነት እንደሌለው በመግለጽ ምላሽ መስጠቱ ተመልክቷል፡፡ በሚኒስትሮች ምክር ቤት የተወሰነው አመልካቾች የጡረታ መብት እንዲጠበቅላቸው ነው ወይስ የጡረታ መብት ተጠብቆላቸው እንዲሰናበቱ? ለዚህ ጥያቄ ሁለቱንም አማራጭ መልሶች በመያዝ የሥራ ውሉን መቋረጥ ከአሠሪና ሠራተኛ አዋጁ ድንጋዎች አንጻር እንደሚከተለው እንፈትሻለን፡፡
ከዚያ በፊት ግን በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) የሚኒስትሮች ምክር ቤት ስልጣንና ሚና ምን እንደሆነ እናያለን፡፡ የአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) ድንጋጌ እንደሚከተለው ይነበባል፡፡
“…የመንግስት መስሪያ ቤቱ ህልውና በማክተሙ፤ የሰው ኃይል ብዛቱ ከሚፈልገው በላይ በመሆኑ ወይም ከፕራይቬታይዜሽን ጋር በተያያዘ ከስራ እንዲሰናበተ ከተደረገና አገልግሎቱ ከ25 ዓመት ያላነሰና ዕድሜው ከ50 ዓመት ያላነሰ ከሆነ በሚኒስትሮች ምክር ቤት ሲወሰን የአገልግሎት የጡረታ አበል እስከ ዕድሜ ልክ ይከፈለዋል፡፡” (ስርዝ የተጨመረ)
በድንጋጌው ላይ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ስልጣንና የህጉ ዓላማ ብሎም በምክር ቤቱ የሚወሰነው ጉዳይ ምን እንደሆነ ግልጽ ብሎ ይታያል፡፡ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ውሳኔ የሚሰጠው በደንጋጌው በተጠቀሱት ምክንያቶች የተሰናበተ ሰራተኛ አገልግሎቱ ከ25 ዓመት ያላነሰና ዕድሜው ከ50 ዓመት ያላነሰ ከሆነ የአገልግሎት የጡረታ አበል እንዲከፈለው ብቻ ነው፡፡ ስለሆነም የስንብቱ መኖር ከምክር ቤቱ ውሳኔ ይቀድማል፡፡ ምክር ቤቱ በድንጋጌው መሰረት የተሰናበተን ሰራተኛ የጡረታ መብት እንዲያስጠብቅ እንጂ ስራ ላይ ያለን ሰራተኛ እንዲያሰናብት አልተፈቀደለትም፡፡ ስልጣንም አልተሰጠውም፡፡
በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) ሰራተኛው የሚሰናበትባቸው ምክንያቶች በግልጽ ተቀምጠዋል፡፡ ከአሠሪና ሠራተኛ አዋጅ ቁ 377/96 አንጻር ካየናቸው የመንግስት መስሪያ ቤቱ ህልውና ማክተም በአንቀጽ 24(4) በህግ በተደነገገው መሰረት የስራ ውልን የሚያቋርጥ በቂ ምክንያት ሲሆን የሰው ኃይል ብዛቱ መስሪያ ቤቱ ከሚፈልገው በላይ መሆኑ ደግሞ በአንቀጽ 28 ወይም እንደሚሰናበተው ሰራተኛ ቁጥር በአንቀጽ 28 እና 29 የስራ ውልን በማስጠንቀቂያ ብሎም ተጨማሪ የሆነው የአንቀጽ 29 ስርዓት ሲሟላ የሥራ ውል ይቋረጣል፡፡ ፕራይቬታይዜሽን በራሱ የስራ ውል ማቋረጫ ምክንያት አይደለም፡፡
የአዋጁ አንቀጽ 23(2) በባለቤትነት መተላለፍ ሰበብ የስራ ውል ማቋረጥን በግልጽ ይከለክላል፡፡ ሆኖም አንድ የመንግስት የልማት ድርጅት ወደ ግል ከመዛወሩ በፊት ወይም በኋላ የሰራተኖች ቅነሳ ሊደረግ ይችላል፡፡ ከፕራይቬታይዜሽን ጋር በተያያዘ የሚኒስትሮቸ ምክር ቤት ሚና የሚመጣው በአሠሪና ሠራተኛ አዋጁ በአንዱ ወይም በሌላኛው ምክንያት የስራ ውል ከተቋረጠ በኋላ ነው፡፡ ስለሆነም ‘በሚኒስትሮች ምክር ቤት በጡረታ መገለል’ የሚለው አገላለጽ ፈሩን የሳተና ከህጉም አንጻር ተጨባጭነት የሌለው ነገር ነው፡፡
በሰ/መ/ቁ 98099 የሚኒስትሮች ምክር ቤት ውሳኔ የአመልካቾችን የጡረታ አበል ተጠቃሚነት ብቻ በማረጋገጥ የተሰጠ ውሳኔ ከሆነ ተጠሪ ይህንን ውሳኔ መሰረት በማድረግ ብቻ የአመልካቾችን የስራ ውል ሊያቋጥ አይችልም፡፡ የምክር ቤቱ ውሳኔ ተጠሪ ሠራተኞችን ካሰናበተ በኋላ የሚመጣ እንጂ በራሱ የስንብቱ በቂ ምክንያት አይደለም፡፡ ስለዚህ አመልካቾች በህጉ አግባብ የሚቀነሱ ከሆነ ተጠሪ በህጉ በተዘረጋው የቅነሳ ስርዓት ቅነሳ አድርጎ ማስጠንቀቂያ ወይም የማስጠንቂያ ጊዜ ክፍያ ከፍሎ እንዲሁም በቅነሳ ምክንያት የሚከፈለውን ካሳ እና የስንብት ክፍያ ለሰራተኞቹ ከፍሎ በአጠቃላይ በአሠሪና ሠራተኛ ህጉ መሰረት ሙሉ መብታቸውንና ጥቅማቸውን ጠብቆ የስራ ውላቸውን በህጋዊ መንገድ ማቋረጥ አለበት፡፡ ይህ በሌለበት የሚኒስትሮች ምክር ቤት ውሳኔን ለስራ ውሉ መቋረጥ እንደ ምክንያት መጥቀስ አይችልም፡፡
የሚኒስትሮች ምክር ቤት ካለ ስልጣኑ የአመልካቾች የሥራ ውል እንዲቋረጥ ትዕዛዝ ሰጥቶ ከሆነ የአመልካቾች የሥራ ውል ከህግ ውጭ መቋረጡ ብዙም አከራካሪ አይሆንም፡፡ አመልካቾች የሥራ ውል የመሰረቱት ከተጠሪ ጋር እንጂ ከሚኒስትሮች ምክር ቤት ጋር አይደለም፡፡ ስለሆነም የምክር ቤቱ ውሳኔ እንደ ምክንያት ለመቅረብ እንኳን ብቁ አይደለም፡፡ በተጨማሪም ምክር ቤቱ በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) የተሰጠው ስልጣን ሰራተኛን እንዲያሰናብት ሳይሆን የተሰናበተን ሠራተኛ የጡረታ አበል ተጠቃሚነት እንዲያረጋግጥ ብቻ ነው፡፡
ሕጉ የሚለው ይህ ከሆነ ቀጥለን የሰበር ችሎት የሚለው ምን እንደሆነ እንመልከት፡፡ በውሳኔው ላይ የአመልካቾች የሥራ ውል መቋረጥ ህጋዊ ነው የተባለበት የሐተታ ክፍል እንደሚከተለው ይነበባል፡፡
“አመልካቾች በአዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) መሰናበታቸው ከተረጋገጠ ይኼው ውሳኔ በሕጉ በተዘረጋው ስርዓት መሰረት እስካልተለወጠ ድረስ በአዋጅ ቁ 377/96 መሰረት ስንብቱ ህገ ወጥ ነው በማለት የሚከራከሩበት አግባብ የለም፡፡”
አሁንም ለመድገም ያክል ችሎቱ በጠቀሰው አዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) መሰረት የሚኒስትሮች ምክር ቤት የሚሰጠው ውሳኔ ሠራተኛው በድንጋጌው ላይ ተለይተው በተቀመጡት ምክንያቶች በአሠሪና ሠራተኛ ህጉ (ሠራተኛው በመንግስት ሰራተኞች ህግ ቁ 515/1999 የሚገዛ ከሆነ ደግሞ በዚሁ ህግ) መሰረት የሥራ ውሉ ሲቋረጥ የጡረታ አበል ተጠቃሚ እንዲሆን እንጂ የሥራ ውሉን በቀጥታ በማቋረጥ የጡረታ አበል ተጠቃሚ እንዲሆን ማድረግ አይደለም፡፡ ግልጽ መሆን ያለበት ነገር አዋጅ ቁ 714/2003 አንቀጽ 19(7) ለሠራተኛው ተጨማሪ ከለላና ጥበቃ የሚያደርግ ድንጋጌ እንጂ አሠሪው በአሠሪና ሠራተኛ አዋጁ የተዘረጋውን የሥራ ውል ማቋረጥ ስርዓት በአቋራጭ ‘ሸውዶ እንዲያልፍ’ የሚያመቻች ድንጋጌ አይደለም፡፡
Statutory Definitions | Ethiopian Legal Brief.
Click on the alphabets to browse.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Statutory Definitions, is a new page added to the blog. It is placed next to the About page on the Home menu. It contains alphabetical list of some statutory definitions.
The statutory definitions are taken from a compilation titled “Dictionary of judicial and Statutory Definitions of Legal Terms” (Unpublished, 300 Pages). The compilation comprises of all words and phrases defined by the House of People’s Representatives and the Council of Ministers. It also includes judicial definitions by the Cassation Bench of the Federal Supreme Court and definitions found in the CODEs.
Brief note on how to use:
1. Abbreviations
P=Proclamation
R=Regulation
Hence:
(P331/03) is to mean Proclamation Number 331/2003 and (R17/97) stands for Regulation Number 17/1997. A Table of Legislation is provided in the compilation to identify the full title of proclamations and regulations.
2. Terms having similar definitions are separated by a comma. For instance, the statutory definition for academic staff is provided in the following way:
Academic Staff
(R60/99, R61/99, R62/99, R63/99, and R68/01) means any employee engaged in teaching or research activities
This indicates that academic staff is defined similarly in regulations number 60, 61, 62, 63 and 68.
3. When one word is defined differently, the definitions are listed in their order of publication on the relevant statutes.
For instance, here is how the definitions of ‘beneficiary’ are listed.
Beneficiary
(R91/2003, R154/2008) means a student at a public higher education institution pursuing higher education or training and who has entered into an obligation with the concerned institution for the future payment of the cost of his/her education or training and other services
(P653/09) means a Head of State or Government, Senior Government Official, Member of Parliament or Judge who is enjoying or entitled to the rights and benefits under this Proclamation
(P690/10) means a person entitled to receive the benefit packages under the social health insurance scheme
(P714/2011) means a public servant or his survivor who receives benefits or fulfils the conditions for receiving benefits in accordance with this Proclamation
(P715/2011) means an employee of private organization or his survivor who receives benefits or fulfils the conditions for receiving benefits
(P780/2013) means a person who receives benefits or profits, or is designated as the recipient of funds or other property
This shows that similar definitions are provided for beneficiary in regulations number 91 and 154. However, the term is defined differently in proclamations number 653, 690, 714, 715 and 780.
For instance let’s have a look at the statutory definition of Rights to Lien:
Rights to Lien (P372/03) it is a preferential rights of the warehouse man over the goods stored in a warehouse or over the pledgee [pleadgee] of warehouse receipts [recipts] or over the bailer or his transferee on the proceeds earned from sale of the goods, in relation to the cost incurred pursuant [persuant] to the provision of this proclamation to store, deposit prepare pack, transport, insure and for Labour and professional work and incurred to properly [preperly] handled the goods and sale including [includily] the unpaid and remaining warehouse cost
The words pleadgee, recipts, persuant, preperly, includily all appear on the legislative text (i.e. proclamation number 372/03).
ማውጫ
ከአምስት ያላነሱ ዳኞች
ምንም ምክንያት የሌለው ውሳኔ
በቅጽ ውስጥ ያልተካተቱ (ያልታተሙ) ውሳኔዎች
ወደኋላ ተመልሶ ስለመስራት (retro-activity)
የህግ ትርጉም መለወጥ
ሰበር ውሳኔ የሰጠበት ህግ ‘ሲሻር’ የውሳኔው የአስገዳጅነት ውጤት
የሰበር ውሳኔ አስገዳጅነት ፡የሰበር ውሳኔዎች ዳሰሳ
ከአምስት ያላነሱ ዳኞች
የሰበር ችሎት የህግ ትርጉም በስር ፍርድ ቤቶች አስገዳጅነት የሚኖረው ከአምስት ያላነሱ ዳኞች በተሰየሙበት የተሰጠ እንደሆነ ነው፡፡ [አዋጅ ቁ 454/1997 የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅን እንደገና ለማሻሻል የወጣ አዋጅ አንቀጽ 2(1) ] ለሰበር የሚቀርብ አቤቱታ በዋናው ችሎት ከመታየቱ በፊት ሶስት ዳኞች በተሰየሙበት አጣሪ ችሎት ያስቀርባል ተብሎ ትዕዛዝ መሰጠት አለበት፡፡ [አዋጅ ቁ 25/88 አንቀጽ 22(1)] አቤቱታው አያስቀርብም ከተባለ ውድቅ ተደርጎ መዝገቡ ይዘጋል፡፡ አያስቀርብም የሚል ትዕዛዝ የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ ለሰበር የሚያበቃ መሰረታዊ ስህተት እንደሌለበት ከሚያመለክት በስተቀር እንደ ህግ ትርጉም አይቆጠርም፡፡ ይህም የአጣሪ ዳኞች ቁጥር ከአምስት ማነሱ ጋር ተዳምሮ ሲታይ ያስቀርባል/አያስቀርብም የሚል ትዕዛዝ በስር ፍርድ ቤቶች አስገዳጅነት እንደለሌለው ይጠቁመናል፡፡
በአመልካች የኢትዮጵያ አእምሯዊ ንብረቶች ጽ/ቤት እና ተጠሪ አቶ ጥበበ አየለ (ግንቦት 13 ቀን 2003 ዓ.ም. ሰ/መ/ቁ 59025 ቅጽ 12) መካከል በነበረው ክርክር በተመሳሳይ ጉዳይ ላይ አመልካች ያቀረበው የሰበር ቅሬታ ለሰበር ችሎቱ አያስቀርብም ተብሎ በመዘጋቱ የተያዘውም ጉዳይ በተመሳሳይ መንገድ መስተናገድ እንደሚገባው በተጠሪ በኩል ክርክር ቀርቧል፡፡ ችሎቱም በሶስት ዳኞች በአጣሪ ችሎት የሚሰጠው ትዕዛዝ አስገዳጅነት እንደሌለው በመጠቆም የተጠሪን ክርክር ውድቅ አድርጎታል፡፡
የሰበር አቤቱታ ያስቀርባል ከተባለ በኋላ ከሞላ ጎደል በሁሉም ጉዳዮች ክርክር የሚታየው በአምስት ዳኞች ነው፡፡ ሆኖም አንዳንድ ጊዜ በጣም መሰረታዊ የሆነ የህግ ትርጉም የሚያስነሳ ጉዳይ ሲኖር እንዲሁም ችሎቱ በፊት የነበረውን አቋም በግልጽ ሲቀይር ጉዳዩ የሚታየው በሰባት ዳኖች ነው፡፡ ሰባት ዳኞች በተሰየሙበት በሰበር ችሎት ከተሰጡ ውሳኔዎች መካከል ሰ/መ/ቁ 29181 [አመልካች የኢትዮጵ ንግድ ባንክ እና ተጠሪ እነ አቶ ልየው ቸኮል (2 ሰዎች) ታህሳስ 20 ቀን 2002 ዓ.ም. ቅጽ 10] 34329 [አመልካች የኢትዮጵ ንግድ ባንክ እና ተጠሪ እነ አቶ ፈቃደ ደምስስ (2 ሰዎች) ታህሳስ 20 ቀን 2002 ዓ.ም. ያልታተመ] 39362 [አመልካች እነ አቶ ንጉሴ ታምራት (6 ሰዎች) እና ተጠሪ በከልቻ ትራንስፖርት አክስዮን ማህበር ታህሳስ 12 ቀን 2002 ዓ.ም. ያልታተመ] እንዲሁም 42239 [አመልካች ብሔራዊ ማዕድን ኮርፖሬሽን ኃላ.የተ.የግል ኩባንያ እና ተጠሪ ዳኒ ድሪሊንግ ኃላ.የተ.የግል ኩባንያ ጥቅምት 29 ቀን 2003 ዓ.ም. ቅጽ 10] ይገኙበታል፡
ምንም ምክንያት የሌለው ውሳኔ
የሰበር ችሎት የሚሰጠው የህግ ትርጉም አስገዳጅነት በህግ የተወሰነ እንደመሆኑ የስር ፍርድ ቤቶች ቢያምኑበትም ባያምኑበትም መቀበልና ተፈጻሚ የማድረግ ግዴታ አለባቸው፡፡ ሆኖም በህግ መደንገጉ ብቻውን የሰበር ችሎት ውሳኔ በስር ፍርድ ቤቶች ሙሉ ተቀባይነትና ተፈጻሚነት ኖሮት ወጥነትና ተገማችነትን ለማስፈን ዋስትና አይሆንም፡፡ ስለሆነም የአስገዳጅነት ኃይል በህግ ብቻ ሳይሆን በአሳማኝነት ኃይል መታገዝ ይኖርበታል፡፡ ምክንያት የሌለው ብሎም ምክንያታዊ ያልሆነ ውሳኔ የአሳማኝነት ኃይል አይኖረውም፡፡ ይህ ደግሞ የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔውን እንዳላዩ በማለፍ ተቃራኒ ውሳኔ እንዲሰጡና ተመሳሳይ ጉዳዮች የችሎቱን በር እንዲያጣብቡ በር ይከፍታል፡
በፍርድ ቤት በሚሰጥ ውሳኔ ላይ በዋነኛነት የተያዘውን ጭብጥ፤ ጭብጡ እንዴት እንደተወሰነና የተወሰነበትን ምክንያት መግለጽ አለበት፡፡ [የፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 182(1)] ምክንያት የሌለው ውሳኔ መሰረታዊ ጉድለት አለበት፡፡ በተለይ በሰበር ችሎት የሚሰጥ ውሳኔ ሁልጊዜም ቢሆን ምክንያት ሊኖረው ይገባል፡፡ ችሎቱ ምክንያት መስጠት ያለበት የስር ፍርድ ቤትን ውሳኔ ሲሽር ብቻ አይደለም፡፡ ውሳኔውን ለማጽናትም ምክንያት ያስፈልጋል፡፡
ይህንን የውሳኔ አጻጻፍ መርህና ስርዓት በሚጣረስ መልኩ የሰበር ችሎት በሰ/መ/ቁ 27162 (አመልካች ወ/ሮ እሸት መሐመድ እና ተጠሪ ዘይነባ አህመድ ጥቅምት 25 ቀን 2001 ዓ.ም. ያልታተመ) የሰጠው ውሳኔ እንደሚከተለው ይነበባል፡፡
“ለዚህ ችሎት ጥቅምት 23 ቀን 1999 ዓ.ም በተፃፈ ማመልከቻ የቀረበው የሰበር አቤቱታ ለተጠሪ ደርሶ ሐምሌ 2ዐ ቀን 1999 ዓ.ም. የተፃፈ የመልስ ማመልከቻ አቅርቧል፡፡
የግራ ቀኙን ክርክር አቤቱታው ከቀረበበት ውሣኔ መደምደሚያና ለዚህም መሠረት ከሆነው የሕግ ትንታኔ አንፃር ተመርምሮ ውሣኔው ጉድለት የሌለበት ሆኖ ስለተገኘ በከፍተኛ ፍ/ቤት በመዝገብ ቁጥር 41534 በሐምሌ 17 ቀን 1998 ዓ.ም የተሰጠው ውሣኔ በፍ/ብ/ስ/ስ/ሕግ 348/1/ መሠረት ፀንቷል፡፡ ይፃፍ ግራ ቀኙ ኪሣራቸውን ለየራሣቸው ይቻሉ፡፡ መዝገቡ ተዘግቷል፡፡ ይመለስ፡፡”
ከዚህ ውሳኔ ጋር ተመሳሳይነት ባለው መልኩ በሰ/መ/ቁ 39403 [አመልካች እነ ወ/ሮ ሄርሜላ ውድነህ እና ተጠሪ መሠረት ሀብታሙ ሐምሌ 3 ቀን 2003 ዓ.ም. ያልታተመ] ፤ 24515 [አመልካች እነ አቶ ሐብቴ ዙርጋ እና ተጠሪ እነ አቶ ሙሉሸዋ ተፈራ ጥቅምት 20 ቀን 2001 ዓ.ም. ያልታተመ] ፤ 16239 [አመልካች እነ አቶ ኃይሉ ቶላ እና ተጠሪ አቶ ግርማ ሁሪሣ ታህሳስ 26 ቀን 1999 ዓ.ም. ያልታተመ] ፤ 16614 [አመልካች ኢስት አፍሪካ ቦትሊንግ ኃ/የተ/የግ/ማ/ እና ተጠሪ እነ አቶ ተዘራ ዘለቀ ኃዳር 28 ቀን 1999 ዓ.ም. ያልታተመ] ፤ እና 16842 [አመልካች አቶ ተሰማ ዘረፋ እና ተጠሪ አቶ አብሴ ዓለሙ ወራሾች ታህሳስ 19 ቀን 1999 ዓ.ም. ያልታተመ] ፤ አንዳችም ምክንያት ሳይቀርብ ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡
በጣም የሚገርመው የውሳኔዎቹ ምክንያት አልባነት ብቻ ሳይሆን ከግማሽ ገጽ የምታንስ ውሳኔ ለመጻፍ ከአንድ ዓመት እስከ ሶስት ዓመት መፍጀቱ ነው፡፡ በውሳኔዎቹ ላይ አቤቱታ የቀረበበትና ውሳኔ የተሰጠበት ቀን ያለው ልዩነት ትንሹ አንድ አመት ሲሆን ትልቁ ደግሞ ሶስት ዓመት ነው፡፡ ሌላው አስገራሚው ነገር ደግሞ የሰ/መ/ቁ 24515 ሶስት ለሁለት በሆነ አብላጭ ድምጽ የተሰጠ ሲሆን ጥልቅ በሆነ የህግ ትንተና ተደግፎ አስር ገጽ የልዩነት ሓሳብ በውሳኔው ላይ ሰፍሯል፡፡ የዚህ ልዩነት ተገላቢጦሹ ደግሞ በሰ/መ/ቁ 3915 [አመልካች የኢትዮ/አየር መንገድ እና ተጠሪ አቶ እንደርታ መስፍን ሚያዝያ 22 ቀን 2002 ዓ.ም. ያልታተመ] ታይቷል፡፡ በዚህ መዝገብ የስር ፍርድ ቤቶች ውሳኔ አራት ለአንድ በሆነ አብላጨ ድምጽ የተሻረ ሲሆን አነስተኛው ድምጽ ለመለየት የሰጠው ምክንያት “የስር ፍ/ቤቶች የሰጡት ውሳኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት ባለመሆኑ…” የሚል ነው፡፡ በእርግጥ ይህ ምክንያት አይደለም፡፡ የምክንያት አለመኖር እንጂ፡
በቅጽ ውስጥ ያልተካተቱ (ያልታተሙ) ውሳኔዎች
የሰበር ችሎት ውሳኔ ቀላልና አመቺ በሆነ መንገድ ለስር ፍርድ ቤቶች እንዲደርስ ካልተደረገ በተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ ጥራትና ወጥነት ያለው ፍርድ አይኖርም፡፡ የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅን እንደገና ለማሻሻል የወጣው አዋጅ ቁ 454/1997 አንቀጽ 2(1) የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት አስገዳጅ የህግ ትርጉም የተሰጠባቸውን ውሳኔዎች በየደረጃው ላሉ ፍርድ ቤቶችና ሌሎች የሚመለከታቸው አካላት አሳትሞ እንደሚያሰራጭ ይደነግጋል፡፡ ይህ በጠቅላይ ፍርድ ቤቱ ላይ የተጣለው ግዴታ ከሰበር ውሳኔ አስገዳጅነት ጋር በተያያዘ አከራካሪ ጥያቄ ያስነሳል፡፡ እስከአሁን ድረስ የፌ/ጠ/ፍ/ቤት አስገዳጅ የህግ ትርጉም የተሰጠባቸውን ውሳኔዎች በአስራ ስድስት ቅጾች አሳትሞ አሰራጭቷል፡፡ ሆኖም ቅጾቹ ሁሉንም የሰበር ውሳኔዎች ያካተቱ አይደለም፡፡ ይህ ደግሞ በቅጽ ውስጥ ያልተካተቱ (ያልታተሙ) ውሳኔዎች በአዋጁ መሰረት አስገዳጅ ናቸው? የሚል ጥያቄ ያስነሳል፡፡
እስካሁን ድረስ ጥያቄው በሰበር ችሎት የህግ ትርጉም አልተሰጠውም፡፡ ሆኖም ችሎቱ ራሱ ያልታተሙ ውሳኔዎችን ሲጠቅስ ይስተዋላል፡፡ የሰ/መ/ቁ 44218 [አመልካች የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል ኮርፖሬሽን እና ተጠሪ እነ አቶ ታጁ አባጋሮ (21 ሰዎች) ግንቦት 13 ቀን 2003 ዓ.ም. ቅጽ 9] ችሎቱ በሰ/መ/ቁ 43197 የሰጠውን አስገዳጅ የህግ ትርጉም ይጠቅሳል፡፡ ሆኖም 43197 በቅጽ ውስጥ የለም፡፡ በሰ/መ/ቁ. 39580 [አመልካች አልታቤ ኮሌጅ እና ተጠሪ ሠይድ መሐመድ ግንቦት 18 ቀን 2001 ዓ.ም ያልታተመ] እንዲሁ ችሎቱ የሰ/መ/ቁ 39579ን በመጥቀስ ውሳኔ የሰጠ ቢሆንም የሰ/መ/ቁ 39579 በቅጾቹ ውስጥ አልተካተተም፡፡ በተመሳሳይ መልኩ ችሎቱ በሰ/መ/ቁ 42901 (ቅጽ 8) ላይ በሰ/መ/ቁ 40055 የሰጠውን ተመሳሳይ የሕግ ትርጉ የሚጠቅስ ቢሆንም ይህ የተጠቀሰው የሰበር ውሳኔ በቅጾቹ ውስጥ አልተካተም፡፡ የችሎቱ አካሄድ በቅጽ ያልተካተተ ውሳኔ የአስገዳጅነት ኃይል እንዳለው የተቀበለው ይመስላል፡፡
ወደኋላ ተመልሶ ስለመስራት (retro-activity)
የሰበር ውሳኔ አስገዳጅ መሆን የሚጀምረው ከመቼ ጀምሮ ነው? የሰበር ውሳኔ በትርጉም የሚፈጠር ራሱን የቻለ ህግ ነው፡፡ በተወካዮች ምክር ቤት የሚወጣ አዋጅና በሚኒስትሮች ምክር ቤት የሚወጣ ደንብ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ ከወጣበት ቀን ጀምሮ ተፈጻሚነት ያገኛል፡፡ በመርህ ደረጃ ህግ ወደ ኋላ ተመልሶ አይሰራም፡፡ በተለይ በወንጀል ህግ ይህ መርህ ህገ መንግስታዊ መሰረት ያለው ነው፡፡ በፍትሐ ብሔር ጉዳይም ቢሆን ቀድመው የተከናወኑ ህጋዊ ተግባራት ውጤትና አፈጻጸም ብዙውን ገዚ በ’መሸጋገሪያ ድንጋጌዎች’ በግልጽ ተለይቶ ይወሰናል፡፡
የሰበር ውሳኔ እንደ ማናቸውም የፍርድ ቤት ውሳኔ ሁሉ ተጽፎና በአስቻሉት ዳኞች ተፈርሞ ለተከራካሪ ወገኖች በይፋ ከተነበበት ቀን ጀምሮ የጸና (ውጤት ያለው) ይሆናል፡፡ [ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 181(1)] ሆኖም የሰበር ውሳኔ በተከራካሪ ወገኖች ላይ ከሚኖረው ውጤት በተጨማሪ በስር ፍርድ ቤቶችም ላይ የአስገዳጅነት ውጤት አለው፡፡ በስር ፍርድ ቤቶች ላይ አስገዳጅነቱ መቼ እንደሚጀምር ራሱን የቻለ የህግ ትርጉም የሚፈልግ ጥያቄ ነው፡፡ ጥያቄው በዋነኛነት በውሳኔው መታተምና አለመታተም ላይ ያጠነጥናል፡፡ በዚህ ነጥብ ላይ በሰበር ችሎት የተሰጠ የህግ ትርጉም ባይኖርም ከላይ በቅጽ ውስጥ ያልተካተቱ ውሳኔዎች አስመልክቶ እንዳየነው ያልታተመ ውሳኔ በችሎቱ ሳይቀር መጠቀሱ ህትመት ቅድመ ሁኔታ ስላለመሆኑ ተቀባይነት አግኝቷል ለማለት እንችላለን፡፡ ስለሆነም የሰበር ችሎት ውሳኔ በይፋ ከተሰጠበት ቀን ጀምሮ አስገዳጅነት ይኖረዋል ብሎ መደምደም የሚያስኬድ ነው፡፡
የሰበር ውሳኔ አስገዳጅነት ወሰኑ በስር ፍርድ ቤቶች ላይ የተገደበ ነው፡፡ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ እንደሚወጣ ህግ በማናቸውም የፌደራል ወይም የክልል ህግ አውጪና አስፈጻሚ እንዲሁም ማንኛውም የተፈጥሮ ሰውና በህግ የሰውነት መብት በተሰጠው አካል [የፌደራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁ 3/1987 አንቀጽ 2(3)] ላይ አስገዳጅነት የለውም፡፡ አስገዳጅነቱ በስር ፍርድ ቤቶች ላይ ብቻ መሆኑ ወደ ኋላ ተመልሶ ከመስራት ጋር በተያያዘ ሁለት መሰረታዊ ቁምነገሮች ያስጨብጠናል፡፡
ይኸውም፤
“…ውሳኔ የሚያሻቸው ጉዳዮች ዓይነት ከዚህ በፊት በፌደራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ችሎት ቀርበው ትርጉም ተሰጥቶባቸው ከሆነ በሀገሪቱ ወጥ የሆነ የሕግ አተረጓጎምና አፈጻጸም ማስፈን እንዲቻል በተመሣሣይ ታይተው እንዲወሰኑ ለማድረግ እንዲቻል እንጂ ሥርዓቱን አሟጦ በውሳኔ የተቋጨን ጉዳይ ሁሉ እንደገና እየቀሰቀሱ የተረጋጋውን ሁኔታ ለማናጋት ወይም ተከራካሪ ወገኖችን ተገማች ላልሆነ የዳኝነት ስርዓት ለመጋበዝ ተፈልጎ አይለም፡፡”
(አመልካች አቶ ጌታቸው ደያስ (ሁለት ሰዎች) እና ተጠሪ ወ/ሮ ሩቅያ ከድር መጋቢት 12 ቀን 2004 ዓ.ም. ሰ/መ/ቁ 68573 ቅጽ 13)
የህግ ትርጉም መለወጥ
የሰበር ውሳኔ አስገዳጅነቱ ለስር ፍርድ ቤቶች እንጂ ለራሱ ለችሎቱ አይደለም፡፡ ችሎቱ በሌላ ጊዜ በተመሳሳይ ጭብጥ የተለየ ትርጉም ሊሰጥ ይችላል፡፡ ምንም እንኳን የሰበር ችሎቱ በሌላ ጊዜ በተመሳሳይ ጭብጥ የተለየ ትርጉም መስጠት ቢችልም በጠባቡ ካልተተገበረ የሰበር ውሳኔ በስር ፍርድ ቤቶች ሊኖረው የሚገባውን የተሰሚነትና የተቀባይነት ደረጃ በእጅጉ ዝቅ ያደርገዋል፡፡ መረሳት የሌለበት ነገር ወጥነት ለስር ፍርድ ቤቶች ብቻ ሳይሆን ለራሱ ለችሎቱም በእጅጉ ያስፈልገዋል፡፡ በአንድ ጭብጥ ላይ በየጊዜው የሚቀያየር የሰበር ውሳኔ በስር ፍርድ ቤቶች ዘንድ ተፈጻሚነቱ አጠያያቂ ነው፡፡ ስለሆነም በአንድ ጭብጥ ላይ ወዲያው ወዲያው በሰበር ችሎት የአቋም ለውጥ በሚኖር ጊዜ የስር ፍርድ ቤቶችን ከማደናገሩም በላይ የውሳኔውን የተሰሚነት ደረጃ ዝቅተኛ ያደርገዋል፡፡ በተመሳሳይ ጭብጥ የተለየ ትርጉም መስጠት እጅግ አስፈላጊ የሚያደርጉ ሁኔታዎች ወይም ምክንያቶች መኖራቸው እስካልተረጋገጠ ድረስ አንድ ጊዜ የተሰጠ ውሳኔ ፀንቶ ሊቆይ ይገባል፡፡ የተለየ ትርጉም ሲያስፈልግ ለውጥ ማድረግ የተፈለገበትን ምክንያት በአዲሱ ውሳኔ ላይ በግልጽ ማመልከትና የበፊቱን ውሳኔ በማያሻማ መልኩ በግልጽ መሻር ያስፈልጋል፡፡
በግልጽ የሚደረግ የትርጉም ለውጥ ያልተገባ ውዥንብርን ያስወግዳል፡፡ በአነስተኛ ወጪ ፍትሕ በቀላሉ እንዲሰፍንም ያደርጋል፡፡ የቀድሞ የህግ ትርጉም በግልጽ ቀሪ ተደርጎ አዲስ አቋም ከተያዘባቸው መዝገቦች መካከል ሰ/መ/ቁ 42239 [አመልካች ብሔራዊ ማዕድን ኮርፖሬሽን ኃላ.የተ.የግል ኩባንያ እና ተጠሪ ዳኒ ድሪሊንግ ኃላ.የተ.የግል ኩባንያ ጥቅምት 29 ቀን 2003 ዓ.ም. ቅጽ 10] ፤ 43821 [አመልካች ወ/ሮ ትርሐስ ፍስሐዬ እና ተጠሪ ወ/ሮ ዘነበች በሪሁን ጥር 5 ቀን 2002 ዓ.ም. ቅጽ 9 ] እና 36730 [አመልካች የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል ኮርፖሬሽን እና ተጠሪ አቶ አማረ ገላው ሐምሌ 30 ቀን 2002 ዓ.ም. ቅጽ 9] ተጠቃሽ ናቸው፡፡ በሰ/መ/ቁ 36730 የግልግል ዳኝነት ጉባኤ የሚሰጠው ውሳኔ የመጨረሻ እንደሆነ ስምምነት ከተደረገ በሰበር ችሎት ሊታይ አይችልም በማለት በሰ/መ/ቁ 21849 ተሰጥቶ የነበረው የህግ ትርጉም ተሸሮ ችሎቱ የጉባኤውን ውሳኔ ለማየት ስልጣን እንዳለው ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡ በሰ/መ/ቁ 43281 ዳኝነት እንደገና እንዲታይ ጥያቄው መቅረብ ያለበት ይግባኝ ከመቅረቡ በፊት እንደሆነ በሰ/መ/ቁ 16624 ተሰጥቶ የነበረው የህግ ትርጉም ተለውጦ ከይግባኝ በኋላም ሊቀርብ እንደሚችል አቋም ተይዞበታል፡፡ የሰመ/ቁ 36730 የይርጋ ማቋረጫ ምክንያትን የሚመለከት ሲሆን ከዚህ ቀደም በሰ/መ/ቁ 16648 ስልጣን ለሌለው የዳኝነት አካል ክስ ማቅረብ የይርጋ ጊዜን እንደማያቋርጥ ተደርጎ ህጉ መተርጎሙ አግባብነት እንደሌለው ታምኖበት ይርጋን እንደሚያቋርጥ የህግ ትርጉም ተሰጥቶበታል፡፡
የትርጉም ለውጥ በተደረገባቸው ሶስቱም መዝገቦች ውሳኔ የተሰጠው ሰባት ዳኞች በተሰየሙበት ችሎት ነው፡፡ ይህም የትርጉም ለውጥ ከሚደረግበት ስርዓት ጋር በተያያዘ ጥያቄ እንድናነሳ ያስገድደናል፡፡ ሰባት ዳኞች በተሰየሙበት ችሎት የተሰጠ የህግ ትርጉም ከሰባት ያነሱ ለምሳሌ አምስት ዳኞች በተሰየሙበት ችሎት ሊለወጥ ይችላል? የዳኞች ቁጥር እንደተጠበቀ ሆኖ በሙሉ ድምጽ የተሰጠ ውሳኔ በአብላጭ ድምጽ ሊለወጥ የመቻሉ ጉዳይም ሌላው በጥያቄነት መነሳት ያለበት ነው፡፡
ሰበር ውሳኔ የሰጠበት ህግ ‘ሲሻር’ የውሳኔው የአስገዳጅነት ውጤት
የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ችሎት ውሳኔ በስር ፍርድ ቤቶች ላይ የአስገዳጅነት ውጤት እንዲኖረው በህግ የተደነገገው በ1997 ዓ.ም. ሲሆን የሰበር ችሎት የዚህን አዋጅ መውጣት ተከትሎ በሰበር ስልጣኑ የሚሰጣቸው ውሳኔዎች በፌደራልና በክልል የስር ፍርድ ቤቶች ላይ የአስገዳጅነት ውጤት አግኝተዋል፡፡ ሆኖም በአዋጅ ቁ 454/1997 ላይ የድንጋጌ ለውጥ ሳይኖር የአንድ አዋጅን መሻር ተከትሎ በሰበር ትርጉም የተሰጠበት ውሳኔ የሚኖረው ህጋዊ ውጤት በህጉ አፈፃፀም ላይ በተግባር የሚያጋጥም ችግር ሆኗል፡፡
በእርግጥ ሰበር ትርጉም የሰጠበት ህግ ተሸሮ ትርጉም የተሰጠበት ድንጋጌም ቀሪ ወይም ውጤት የሌለው በሚሆንበት ጊዜ ውሳኔውም ያለ አንዳች ቅድመ-ሁኔታ ለቀጣይ ተመሳሳይ ጉዳዮች የአስገዳጅነት ውጤት ሊኖረው እንደማይችል ግልጽ ነው፡፡ ለምሳሌ አዋጅ ቁጥር 639/2001 ለባንክ ወይም ለአነስተኛ የፋይናንስ ተቋም ብድር መያዣነት የተሰጠ የማይንቀሳቀስ ንብረትን የሚመለከት ውል በፍርድ ቤት መዝገብ ወይም ስልጣን በተሰጠው አዋዋይ ፊት መፈረም እንደማያስፈልገው በመደንገግ በፍትሐ ብሔር ህግ ቁጥር 1723 ስር የተመለከተውን ቅድመ-ሁኔታ በከፊል ቀሪ አድርጎታል፡፡ ስለሆነም የሰበር ችሎት ከዚህ አዋጅ መውጣት በፊት የፍትሐ ብሔር ህግ ቁጥር 1723ን መሰረት በማድረግ ለባንክ ወይም ለአነስተኛ የፋይናንስ ተቋም ብድር መያዣነት የተሰጠ የማይንቀሳቀስ ንብረትን የሚመለከት ውልን በመተርጎም የሰጣቸው ውሳኔዎች በስር ፍርድ ቤቶች የአስገዳጅነት ውጤት አይኖራቸውም ማለት ነው፡፡
ይሁን እንጂ አንዳንድ ጊዜ አንድ አዋጅ ሙሉ በሙሉ ተሽሮ በአዲስ አዋጅ ሲተካ በተሻረው አዋጅና በአዲሱ አዋጅ የሚገኙ የተወሰኑ ድንጋጌዎች ምንም ዓይነት የይዘት ለውጥ አይደረግባቸውም፡፡ ለዚህ ጥሩ አብነት የሚሆነን የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ ቁጥር 42/85 በ377/96 መተካት ነው፡፡ ምንም እንኳን አዋጅ ቁጥር 42/85 በ377/96 የተሻረ ቢሆንም በቀድሞው አዋጅ ላይ የነበሩ ብዙ ድንጋጌዎች ምንም ዓይነት የይዘት ለውጥ አልተደረገባቸውም፡፡ ለምሳሌ የአዋጁን የተፈጻሚነት ወሰን የሚመለቱ ድንጋጌዎች፤ የስራ ውል አመሰራረትን የሚመለከቱ ድንጋጌዎች፤ የስራ ውል የሚቆይበትን ጊዜ አስመልክቶ የተቀመጡ ድንጋጌዎች (አዲስ ንዑስ አንቀጾች ከመጨመራቸው ውጪ የቀድሞ ድንጋጌዎች አልተቀየሩም) እንዲሁም ሌሎች ብዙ ድንጋጌዎች ይዘታቸው አልተቀየረም፡፡
እዚህ ላይ ጥያቄ ይነሳል፡፡ የይዘት ለውጥ ባልተደረገበት አንቀጽ ላይ አዋጅ ቁጥር 42/85ን መሰረት በማድረግ በሰበር የተሰጠ ውሳኔ አዋጁ በ377/96 ከተሻረ በኋላም የአስገዳጅነት ውጤት አለው? በዚህ ነጥብ ላይ የሰበር ችሎት በሁሉም ዓይነት የስራ ክርክር፤ የፍትሐብሔር፤ የወንጀልና ሌሎች ጉዳዮች ላይ ወጥ በሆነ መልኩ ተፈፃሚነት ያለው ውሳኔ ያልሰጠ ቢሆንም የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይን በተመለከተ ግን በከፊልም ቢሆን ምላሽ ሰጥቶበታል፡፡ ስለሆነም በአዋጅ ቁጥር 42/85 መሰረት የተሰጠ የሰበር ውሳኔ አዋጅ ቁጥር 377/96 ከወጣ በኃላ በአዲሱ አዋጅ መሰረት የሚነሱ የስራ ክርክሮች ላይ የሚኖረውን ህጋዊ ውጤት በከፊልም ቢሆን ምላሽ ያገኘ ይመስላል፡፡
በአመልካች ሐመረ ወርቅ ቅ/ማሪያም ቤተክርስቲያን ሰበካ ጉባኤ ጽ/ቤት እና መልስ ሰጭዎች እነ ዲያቆን ምህረተ ብርሐን (6 ሰዎች) (ግንቦት 4 ቀን 1998 ዓ.ም ሰ/መ/ቁ 18419 ቅጽ 8) በነበረው የአሰሪና ሰራተኛ ክርክር ሰበር ችሎቱ የተያዘውን ጉዳይ ብቻ አስመልክቶ እንዳለው አዋጅ ቁጥር 42/85 በአዋጅ ቁጥር 377/96 የተሻረ ቢሆንም ነጥቡን በሚመለከት ሁለቱ አዋጆች አንድ አይነት ድንጋጌዎችን የያዙ በመሆኑ ችሎቱ የአዋጅ ቁጥር 42/85 ድንጋጌዎችን መሰረት አድርጎ በተጠቀሰው ነጥብ ላይ የሰጠው የህግ ትርጉም ለአዋጅ ቁጥር 377/96 ድንጋጌዎችም አግባብነት ያለው ነው፡፡
